<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Friday, 16th May 2025

શું બધી ચૂંટણીઓમાં નોટા ફરજિયાત હોવો જોઈએ? ચૂંટણી પંચે વિરોધ કર્યો : જાણો સમગ્ર મામલો

છેલ્લા દાયકામાં માત્ર ૧% થી વધુ લોકોએ નોટા પસંદ કર્યો : એક ઉમેદવાર હોય તો પણ ચૂંટણી યોજવી જોઈએ કે નહીં તે અંગે ચર્ચા

 

 

નવી દિલ્હી: તાજેતરમાં, વિધિ સેન્ટર ફોર લીગલ પોલિસી દ્વારા એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરવામાં આવી છે, જેમાં માંગ કરવામાં આવી છે કે દરેક ચૂંટણીમાં નોટા (ઉપરમાંથી કોઈ નહીં) ને ફરજિયાત વિકલ્પ તરીકે સામેલ કરવામાં આવે, ભલે તે મતવિસ્તારમાં ફક્ત એક જ ઉમેદવાર હોય. આ અરજી ચૂંટણી પંચ (EC) ના તે વલણની વિરુદ્ધ છે, જેમાં પંચે તમામ મતવિસ્તારોમાં નોટાને ફરજિયાત બનાવવાની દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો છે.
નોટાનો વિકલ્પ ભારતીય ચૂંટણીઓમાં પ્રથમવાર ૨૦૧૩ માં પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ દ્વારા દાખલ કરાયેલી પીઆઈએલ પર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પીઆઈએલમાં મતદારના મતદાન ન કરવાના અધિકારને માન્યતા આપવા માટે એક પદ્ધતિની માંગ કરવામાં આવી હતી, જેમાં મતદાન ન કરવાની ગુપ્તતા પણ જળવાઈ રહે.
એક તરફ, એ વાત સાચી છે કે છેલ્લી રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ અને ત્યારબાદની રાજ્ય-સ્તરની ચૂંટણીઓમાં ઘણા મતદારોએ નોટાને પસંદ કર્યો નથી. જો કે, અરજદારનું કહેવું છે કે જો કોઈ મતવિસ્તારમાં ફક્ત એક જ ઉમેદવાર હોય તો ચૂંટણી ન યોજવાનો અર્થ એ થશે કે મતદારોને તે એકમાત્ર ઉમેદવાર સામે પણ નોટા દ્વારા પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવાની તક નહીં મળે, જે કોઈપણ રીતે બિનહરીફ ચૂંટાઈ આવશે. ચૂંટણી પંચે દલીલ કરી છે કે નોટા ઇચ્છિત પરિણામો લાવી શક્યું નથી કારણ કે ભૂતકાળની ચૂંટણીઓમાં ઘણા ઓછા મતદારોએ તેને પસંદ કર્યો છે. પરંતુ અરજદારનું માનવું છે કે નોટા એક એવો માર્ગ છે જેના દ્વારા આપણી ચૂંટણી પ્રણાલી લોકો પ્રત્યે વધુ પ્રતિભાવશીલ બની શકે છે.
ચૂંટણી પંચે તમામ મતવિસ્તારોમાં નોટાને ફરજિયાત વિકલ્પ બનાવવાના વિચારનો સખત વિરોધ કર્યો છે, ભલે ત્યાં ફક્ત એક જ ઉમેદવાર ચૂંટણી લડી રહ્યો હોય. પંચે આંકડા રજૂ કર્યા છે કે ૧૯૭૧ થી યોજાયેલી તમામ લોકસભા ચૂંટણીઓમાં, ફક્ત છ જ બિનહરીફ ચૂંટણીઓ થઈ છે. આ ઉપરાંત, ૧૯૫૨ થી ઉમેદવારો બિનહરીફ ચૂંટાયાના ફક્ત નવ કિસ્સાઓ છે. ચૂંટણી પંચના વકીલે કોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી બિનહરીફ થવાની શક્યતા દુર્લભ છે, જે આંકડાકીય માહિતી દ્વારા પણ સાબિત થાય છે, તેથી સુપ્રીમ કોર્ટે આવી પીઆઈએલ સ્વીકારવી જોઈએ નહીં. તેમણે વધુમાં દલીલ કરી હતી કે તમામ સીધી બિનહરીફ ચૂંટણીઓમાં નોટાને ફરજિયાત રીતે ચૂંટણી લડનાર ઉમેદવાર તરીકે ગણવું કાયદાકીય રીતે યોગ્ય નથી અને તેના માટે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ ૧૯૫૧ અને ચૂંટણી નિયમો ૧૯૬૧ ની જોગવાઈઓમાં કાયદાકીય સુધારાની જરૂર પડશે.
જો કે, અરજદારનું માનવું છે કે ચૂંટણી પંચે આને દુર્લભ ઘટના ગણીને હાથ ઊંચા ન કરવા જોઈએ. જો પંચ પોતાના સંસાધનોને ધ્યાનમાં રાખીને આટલા મોટા પ્રમાણમાં મતવિસ્તારોમાં ચૂંટણીઓ કરાવી શકે છે, તો જો ફક્ત એક જ ઉમેદવાર હોય તો પણ નોટા વિકલ્પ સાથે ચૂંટણીઓ યોજવી એ કોઈ મોટું કામ ન હોવું જોઈએ.
એ વાત સાચી છે કે નોટા લાગુ થયા પછી યોજાયેલી ત્રણ લોકસભા ચૂંટણીઓ (૨૦૧૪, ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૪) માં, ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ફક્ત ૧% થી થોડા વધુ મતદારોએ નોટાને મત આપ્યો હતો. પરંતુ સંસદીય મતવિસ્તારમાં મતદારોની સંખ્યા ઘણી મોટી હોય છે, સરેરાશ ૨૫ લાખ મતદારો હોય છે, તેથી આ સંખ્યા પણ નાની નથી. ઘણા રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં પણ છેલ્લા દાયકામાં ૧% થી થોડા વધુ લોકોએ નોટાને મત આપ્યો હતો, જેમાં સૌથી વધુ ૨૦૧૫ ની બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ૨.૪૮% અને ત્યારબાદ ૨૦૧૭ ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ૧.૮% નોટા મત પડ્યા હતા. જો કે, નોટાના મતોનું વલણ કોઈ સીધી રેખામાં નથી.
હવે આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં છે અને જો ભવિષ્યમાં નોટાના ઉપયોગને લઈને કોઈ સુધારાની જરૂરિયાત ઊભી થાય તો તેના પર વિચાર કરવામાં આવી શકે છે. કેટલાક સૂચનો એવા પણ છે કે ઉમેદવારને જીતવા માટે ઓછામાં ઓછા અમુક ટકા મત મળવા જરૂરી હોવા જોઈએ. બીજી પદ્ધતિ એ હોઈ શકે છે કે જો ચોક્કસ ટકા મતદારો નોટા પસંદ કરે તો તે મતવિસ્તારમાં ફરીથી ચૂંટણી યોજવાની જોગવાઈ કરવામાં આવે. હવે જોવાનું એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ આ મામલે શું નિર્ણય લે છે.

(4:46 PM IST)