દરભંગા : કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ તાજેતરમાં બિહારના દરભંગાની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં તેમણે એક કાર્યક્રમને સંબોધિત કરતા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પર નિશાન સાધ્યું હતું. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે વડાપ્રધાન મોદી ભારતની 90% વસ્તી વિરુદ્ધ છે, જેમાં OBC, EBC, દલિતો અને લઘુમતીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ મુલાકાત બિહારમાં આગામી વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલા કોંગ્રેસ દ્વારા પછાત સમુદાયો, ખાસ કરીને EBCને પોતાની તરફ ખેંચવાના પ્રયાસનો એક ભાગ હતો.
બિહારમાં EBCનું રાજકીય મહત્વ
બિહારમાં અત્યંત પછાત જાતિઓ (EBC) લાંબા સમયથી રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ રહી છે. રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD)ના દિગ્ગજ નેતા લાલુ પ્રસાદ યાદવે સૌપ્રથમ આ સમુદાયના ચૂંટણી મહત્વને ઓળખ્યું હતું, પરંતુ મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે વધુ ખંત અને સફળતાપૂર્વક તેમને એક મજબૂત વોટબેંક તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.
EBC શ્રેણી કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવી?
બિહારમાં EBCની રચના 50 વર્ષથી વધુ જૂની છે. રાજ્યના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી કર્પૂરી ઠાકુર, જે પોતે અત્યંત પછાત સમુદાયમાંથી આવતા હતા, તેમણે આ પહેલ કરી હતી. 1971માં, ઠાકુરે મુખ્યમંત્રી તરીકે બિહારમાં પછાત જાતિઓની આર્થિક, સામાજિક, શૈક્ષણિક, વ્યાવસાયિક અને સરકારી ક્ષેત્રની ભાગીદારીનો અભ્યાસ કરવા માટે મુંગેરી લાલ કમિશનની રચના કરી. કમિશને ફેબ્રુઆરી 1976માં તેનો અહેવાલ રજૂ કર્યો.
મુંગેરી લાલ કમિશને તેના અભ્યાસના આધારે, 128 જાતિઓને આર્થિક, સામાજિક, વ્યાવસાયિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત તરીકે ઓળખી. ત્યારબાદ આ 128 જાતિઓને બે શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવી - 34 જાતિઓને પછાત વર્ગ શ્રેણી હેઠળ મૂકવામાં આવી, અને 94 જાતિઓને અત્યંત પછાત વર્ગ (EBC) શ્રેણી હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી.
1977માં જ્યારે કર્પૂરી ઠાકુર બીજી વખત બિહારના મુખ્યમંત્રી બન્યા, ત્યારે તેમણે ઓક્ટોબર 1978માં મુંગેરી લાલ કમિશનની ભલામણોના અમલીકરણની જાહેરાત કરી. ભલામણોમાં પછાત વર્ગો માટે 8%, અત્યંત પછાત વર્ગો માટે 12%, બધી જાતિઓની મહિલાઓ માટે 3% અને આર્થિક રીતે પછાત જાતિઓ માટે 3% અનામતનો સમાવેશ થતો હતો. જોકે, આર્થિક માપદંડો પર આધારિત અનામતને પાછળથી સુપ્રીમ કોર્ટે ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યું.
મુંગેરી લાલ કમિશનના અહેવાલે બિહારમાં અત્યંત પછાત જાતિઓમાં રાજકીય જાગૃતિ લાવી અને તેમને અનામતના લાભો મેળવવા સક્ષમ બનાવ્યા. આનાથી તેમના પ્રતિનિધિત્વ પર કેન્દ્રિત એક નવી રાજકીય દિશાનો પાયો નાખ્યો.
બિહારમાં કઈ જાતિઓ EBC તરીકે વર્ગીકૃત છે?
2 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ, બિહાર સરકારે રાજ્યના જાતિ-આધારિત સર્વેક્ષણના પરિણામો જાહેર કર્યા, જેમાં જાણવા મળ્યું કે રાજ્યની કુલ વસ્તીના 36% EBC શ્રેણીના છે, જેમાં કુલ 112 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી, ફક્ત ચાર જાતિઓ - તેલી, મલ્લાહ, કાનુ અને ધાનુક - ની વસ્તી 2% થી વધુ છે. મુસ્લિમ જાતિઓમાં, જુલાહા એકમાત્ર એવી જાતિ છે જેની નોંધપાત્ર હાજરી છે, જે વસ્તીના 3.5% છે. અન્ય સાત જાતિઓ - નોનિયા, ચંદ્રવંશી, નાઈ, બરહાઈ, ધુનિયા (મુસ્લિમ), કુમ્હાર અને કુંજરા (મુસ્લિમ) - દરેકની વસ્તી 2% કરતા ઓછી છે. બાકીની 100 EBC જાતિઓમાંથી કોઈનો કુલ વસ્તીમાં 1% પણ હિસ્સો નથી.
નીતિશ કુમારે EBCને કેવી રીતે મતવિસ્તાર બનાવ્યો?
બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર કુર્મી જાતિના છે, જે રાજ્યની વસ્તીના 2.87% બનાવે છે. નીતિશ કુમારે EBC સમુદાયને આકર્ષવા માટે શિક્ષણ, અનામત અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનો ઉપયોગ કર્યો. તેમણે મુંગેરી લાલ કમિશન દ્વારા સૂચિબદ્ધ જાતિઓ ઉપરાંત EBC શ્રેણીમાં વધુ જાતિઓ ઉમેરી, અને સરકારી વ્યવસ્થામાં તેમની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરી. નીતિશ કુમારે EBC માટે ઘણી કલ્યાણકારી યોજનાઓ શરૂ કરી છે, જેના કારણે આ સમુદાયમાં તેમની સારી પકડ છે.
કોંગ્રેસ હવે EBCને આકર્ષવાનો પ્રયાસ કેમ કરી રહી છે?
રાહુલ ગાંધીએ દરભંગાની મુલાકાત દરમિયાન પછાત, અત્યંત પછાત, દલિત-મહાદલિત અને લઘુમતી સમુદાયોને સંબોધિત કર્યા અને ખાનગી સંસ્થાઓમાં અનામતની હિમાયત કરી. કોંગ્રેસ, રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ, સમાજવાદી રાજકારણને નવા સ્વરૂપમાં પુનર્જીવિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જેમાં પછાત અને અત્યંત પછાત સમુદાયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે આ રણનીતિ આગામી ચૂંટણીઓમાં કેટલી સફળ થાય છે.