જિનીવા, 21 મે 2025, બુધવાર: વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ખાલી કરાયેલી ટોચના રાજ્ય દાતાની જગ્યા ભરવા માટે ચીન આગળ આવ્યું છે. ચીને WHO ને $500 મિલિયન (લગભગ ₹4,175 કરોડ) નું દાન આપવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે, જે વોશિંગ્ટનની આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારમાંથી પીછેહઠ બાદ બેઇજિંગના વૈશ્વિક પ્રભાવને વિસ્તૃત કરવાના પ્રયાસોનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે.
ચીનનો 'એકતરફીવાદ' સામે લડવાનો હુંકાર: શી જિનપિંગના નેતૃત્વ હેઠળ આક્રમક વિદેશ નીતિ
ચીનના વાઇસ પ્રીમિયર લિયુ ગુઓઝોંગે વર્લ્ડ હેલ્થ એસેમ્બલીને સંબોધતા જણાવ્યું કે, તેમનો દેશ "એકતરફીવાદ" નો વિરોધ કરવા આ યોગદાન આપી રહ્યો છે. "એકતરફીવાદ" શબ્દનો ઉપયોગ બેઇજિંગ ઘણીવાર વોશિંગ્ટન માટે કરે છે, કારણ કે બંને સત્તાઓ વચ્ચેના સંબંધો કથળી રહ્યા છે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાન્યુઆરીમાં WHO માંથી યુ.એસ.ને પાછી ખેંચી લેવાનો આદેશ આપ્યો હતો, જે પગલાથી બેઇજિંગ WHO નો સૌથી મોટો દાતા અને સૌથી શક્તિશાળી સભ્ય દેશ બનવા જઈ રહ્યું છે. લિયુએ મંગળવારે જિનીવા ખાતે જણાવ્યું હતું કે, "વિશ્વ હવે એકતરફીવાદ અને સત્તાની રાજનીતિના પ્રભાવનો સામનો કરી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક આરોગ્ય સુરક્ષા માટે મોટા પડકારો લાવી રહ્યું છે. ચીન દ્રઢપણે માને છે કે માત્ર એકતા અને પરસ્પર સહાયતાથી જ આપણે સાથે મળીને એક સ્વસ્થ વિશ્વનું નિર્માણ કરી શકીએ છીએ."
લિયુએ જણાવ્યું કે, ચીન આગામી પાંચ વર્ષમાં $500 મિલિયનનું દાન આપશે. આ ટ્રમ્પની "અમેરિકા ફર્સ્ટ" વિદેશ નીતિને કારણે સર્જાયેલી વૈશ્વિક નેતૃત્વની શૂન્યતાને ભરવાના બેઇજિંગના પ્રયાસોનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. શાંઘાઈની ફુદાન યુનિવર્સિટીના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના પ્રોફેસર ઝાઓ મિંગહાઓએ જણાવ્યું કે, "ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના આંતરરાષ્ટ્રીય શાસન પરના હુમલાઓ અને તિરસ્કારે ચીનની કૂટનીતિ માટે નવી તકો પૂરી પાડી છે."
મંગળવારે એસેમ્બલીમાં, આરોગ્ય અને માનવ સેવા સચિવ રોબર્ટ એફ. કેનેડી જુનિયરે WHO ને "મૃતપ્રાય" અને "નોકરશાહીના બોજમાં ડૂબેલી" સંસ્થા ગણાવી હતી. બીજી તરફ, બેઇજિંગે પોતાને યુ.એસ. સત્તાના શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે – એટલે કે, એક જવાબદાર વૈશ્વિક નેતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાના રક્ષક તરીકે. નેતા શી જિનપિંગના નેતૃત્વ હેઠળ, ચીને વિશ્વની સર્વોચ્ચ સત્તા તરીકે યુ.એસ.ને બદલવાના પ્રયાસમાં વધુ આક્રમક વિદેશ નીતિ અપનાવી છે – એક વ્યૂહરચના જેને વધુ મિત્રોની જરૂર છે – અને વૈશ્વિક વ્યવસ્થાના નિયમોને પોતાના પક્ષમાં લખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ચીનનો વધતો પ્રભાવ: શાંતિ રક્ષા અને પર્યાવરણમાં ભૂમિકા
વોશિંગ્ટનના અલગતાવાદી વલણ પહેલા પણ, ચીન સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી સંસ્થાઓમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારી રહ્યું હતું. યુ.એન. સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યોમાંથી, ચીન યુ.એન. શાંતિ રક્ષકોનું સૌથી મોટું યોગદાનકર્તા છે. ગયા અઠવાડિયે યુરોપની મુલાકાત દરમિયાન, ચીનના સંરક્ષણ મંત્રી ડોંગ જૂને જણાવ્યું હતું કે તેમનો દેશ શાંતિ રક્ષા કામગીરીમાં વધુ યોગદાન આપશે.
વિશ્લેષકોના મતે, આનો ઉદ્દેશ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોને બેઇજિંગની પસંદ મુજબ આકાર આપવાનો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ચીનની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવવાનો છે. ઝાઓએ જણાવ્યું કે, તેમને અપેક્ષા છે કે બેઇજિંગ જાહેર આરોગ્ય ઉપરાંત, આબોહવા પરિવર્તન અને ગ્રીન-એનર્જી સંક્રમણ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારમાં મોટી ભૂમિકા ભજવશે. ચીન વિશ્વની 60 ટકાથી વધુ ઇલેક્ટ્રિક કાર અને તેમને શક્તિ આપતી 80 ટકા બેટરીનું ઉત્પાદન કરે છે.
ટ્રમ્પથી વિપરીત, જેમણે પેરિસ આબોહવા કરાર, કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટેની સીમાચિહ્ન આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિમાંથી યુ.એસ.ને પાછી ખેંચી લેવાનો આદેશ આપ્યો છે, બેઇજિંગે આ કરાર પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પુનરાવર્તિત કરી છે અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને અન્ય પ્રદેશોમાં ગ્રીન-એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ વધાર્યું છે. ઝાઓએ કહ્યું કે, "ચીન એવા ક્ષેત્રોમાં વધુ સક્રિય બનવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે જ્યાં તેના ફાયદા છે."
તાઇવાનનો મુદ્દો અને કોરોનાવાયરસ મહામારી: ચીનનો રાજકીય દાવપેચ
બેઇજિંગે યુ.એન.નો ઉપયોગ તાઇવાન પરના તેના પ્રાદેશિક દાવાઓને મજબૂત કરવા માટે પણ કર્યો છે. શાસક ચાઇનીઝ કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું કહેવું છે કે જો તાઇવાન સ્વેચ્છાએ નિયંત્રણમાં નહીં આવે તો તે સ્વ-શાસિત ટાપુ લોકશાહીને નિયંત્રિત કરવા માટે બળનો ઉપયોગ કરશે. બેઇજિંગના આગ્રહને કારણે, તાઇવાનને છેલ્લા નવ વર્ષથી વર્લ્ડ હેલ્થ એસેમ્બલીમાં ભાગ લેવાથી પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યું છે.
ચીનના વિદેશ મંત્રાલયે સોમવારે એક નિવેદનમાં તાઇવાનને બાકાત રાખવાના નિર્ણયને આવકારતા જણાવ્યું હતું કે, "ચીનના તાઇવાન પ્રદેશ, જ્યાં સુધી કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા મંજૂરી ન મળે, ત્યાં સુધી WHA માં ભાગ લેવાનો કોઈ આધાર, કારણ કે અધિકાર નથી."
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે બેઇજિંગ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં તેની ભૂમિકાનો લાભ ઉઠાવીને તાઇવાન સાર્વભૌમ સરકાર નથી તેવી ધારણાને આગળ ધપાવે છે. નેશનલ તાઇવાન યુનિવર્સિટીના જાહેર આરોગ્યના પ્રોફેસર ચેન સિઉ-હસીએ જણાવ્યું કે, "ચીન લાંબા સમયથી તાઇવાનની આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અને દૃશ્યતામાં દખલ કરવા માટે આરોગ્ય કૂટનીતિનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે."
તેમણે કહ્યું કે, ચીને "વિવિધ દેશો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો બાંધ્યા છે અને યુ.એસ. સામેલ ન હોય તેવી સંસ્થાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા પોતાનો એજન્ડા આગળ વધાર્યો છે," જે તાઇવાન માટે ભાગ લેવા માટે લોબિંગ કરવું મુશ્કેલ બનાવે છે.
વોશિંગ્ટનની પીછેહઠની તુલનામાં WHO માં બેઇજિંગની વધતી ભાગીદારી, તેને ચીનના કોરોનાવાયરસ મહામારીના સંચાલન અંગેની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી યુ.એસ.ની ટીકાઓથી પણ બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે, જે સૌપ્રથમ વુહાન શહેરમાં જોવા મળી હતી.
ચીનની સત્તાવાર શિન્હુઆ ન્યૂઝ એજન્સી અનુસાર, જિનીવામાં ચીની પ્રતિનિધિમંડળના પ્રવક્તાએ મંગળવારે જણાવ્યું હતું કે, "યુ.એસ. જેવા દેશે, જેણે WHO માંથી પોતાની વિદાયની જાહેરાત કરી છે, તે સંગઠનમાં પોતાનું રોકાણ વધારી રહેલા અન્ય દેશ પર હુમલો કરે તે આશ્ચર્યજનક છે."