નવી દિલ્હી, ૨૩ મે, ૨૦૨૫: ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે માતૃત્વ રજા (મેટરનિટી લીવ) અંગે એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, માતૃત્વ રજા એ દરેક મહિલાનો મૂળભૂત અધિકાર છે. આ માતૃત્વ સુવિધાઓ સાથે સંબંધિત નિયમોનો એક અભિન્ન ભાગ છે અને પ્રજનનના અધિકારનો પણ એક હિસ્સો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, કોઈપણ સંસ્થા કોઈપણ મહિલાને તેના માતૃત્વ અવકાશના અધિકારથી વંચિત કરી શકે નહીં.
આ સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય ન્યાયમૂર્તિ અભય એસ. ઓક અને ન્યાયમૂર્તિ ઉજ્જવલ ભુઈયાની ખંડપીઠે તમિલનાડુની એક સરકારી કર્મચારી, ઉમાદેવીની અરજી પર સુનાવણી કરતા આપ્યો છે. ઉમાદેવીએ પુનર્લગ્ન બાદ એક બાળકને જન્મ આપ્યો હતો. તેમના વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ તેમને માતૃત્વ રજા આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, કારણ કે તેમને તેમની પ્રથમ લગ્નથી પહેલેથી જ બે બાળકો હતા. તમિલનાડુ રાજ્યમાં એવો નિયમ છે કે માતૃત્વ લાભ ફક્ત પહેલા બે બાળકો માટે જ ઉપલબ્ધ હોય છે. આ અન્યાય બાદ મહિલાએ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો.
યાચિકાકર્તાનો પક્ષ:
યાચિકામાં મહિલાએ જણાવ્યું હતું કે, તેમને પ્રથમ લગ્નથી જન્મેલા બાળકો માટે પણ માતૃત્વ રજાનો લાભ મળ્યો ન હતો. તેમના વકીલ કેવ મુથુકુમારે અદાલતને જણાવ્યું કે, યાચિકાકર્તાએ બીજી લગ્ન બાદ જ સરકારી શાળામાં ભણાવવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેમને પહેલાના બાળકો માટે રજા મળી ન હતી.
માતૃત્વ અવકાશ સાથે સંકળાયેલા વર્તમાન નિયમો:
નોંધનીય છે કે, માતૃત્વ અવકાશ સંબંધિત કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ પણ ઘણી વખત મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. ૨૦૧૭ માં, માતૃત્વ લાભ અધિનિયમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના હેઠળ ૧૨ અઠવાડિયાની રજા વધારીને ૨૬ અઠવાડિયા કરવામાં આવી હતી. વર્તમાનમાં, તમામ મહિલા કર્મચારીઓને પહેલા અને બીજા બાળક માટે માતૃત્વ રજા આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, બાળક દત્તક લેનારી માતાઓ પણ ૧૨ અઠવાડિયાના માતૃત્વ અવકાશની હકદાર હોય છે, જે બાળકને સોંપવામાં આવે તે તારીખથી શરૂ થાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વિવિધ કેસોમાં માતૃત્વ અવકાશના અધિકાર પર ભાર મૂક્યો છે. એક મહત્ત્વપૂર્ણ કેસમાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે, માતૃત્વ અવકાશ તમામ મહિલા કર્મચારીઓનો અધિકાર છે, ભલે તેમની નોકરીની પ્રકૃતિ ગમે તેવી હોય. આ નિર્ણય મહિલાઓના અધિકારો અને તેમના કાર્યસ્થળ પર સમાન વ્યવહાર સુનિશ્ચિત કરવાની દિશામાં એક વધુ મોટું કદમ છે.