મુંબઈ : તબીબી વિજ્ઞાન અને જાગૃતિનો યુગ હોવા છતાં, માસિક ધર્મ – જે એક સંપૂર્ણપણે કુદરતી અને સ્ત્રી શરીરની અનિવાર્ય જૈવિક પ્રક્રિયા છે – આજે પણ આપણા સમાજના ઘણા ભાગોમાં મૌન, શરમ અને કલંકમાં લપેટાયેલી રહે છે. 28 મે, 'માસિક સ્રાવ સ્વચ્છતા દિવસ' તરીકે ઉજવાઈ રહ્યો છે, ત્યારે આ પ્રશ્ન ફરી ઊભો થાય છે: શું આપણે ખરેખર આ આધુનિક યુગમાં પણ માસિક ધર્મને 'કલંક' ગણતા રહીશું?
માસિક ધર્મ: બીમારી નહીં, પ્રજનન સ્વાસ્થ્યની નિશાની:
માસિક ધર્મ કોઈ બીમારી નથી. તે પ્રજનન સ્વાસ્થ્યની એક નિશાની છે, જેનો અનુભવ દરેક સ્ત્રી તેના પ્રજનન વર્ષોમાં કરે છે. તેમ છતાં, 2025 માં પણ, "માસિક ધર્મ" શબ્દ ઘણીવાર બંધ દરવાજા પાછળ બોલવામાં આવે છે. યુવાન છોકરીઓને એવી પ્રક્રિયા વિશે શરમ અનુભવવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે જે માત્ર સામાન્ય જ નહીં, પણ જીવન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
અજ્ઞાનતાના ભયાવહ પરિણામો:
નબળી માસિક ધર્મ સ્વચ્છતાના દૂરગામી પરિણામો આજે પણ સમાજમાં જોવા મળે છે. તે છોકરીઓના શિક્ષણને અવરોધે છે, તેમના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે, સામાજિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓને મર્યાદિત કરે છે અને કિશોરવયની છોકરીઓના આત્મસન્માનને ઘટાડે છે. ભારતના ઘણા ગ્રામીણ ભાગોમાં, અને આશ્ચર્યજનક રીતે શહેરી વિસ્તારોમાં પણ, ગેરસમજો અને સાંસ્કૃતિક નિષેધ (ટેબુ) છોકરીઓને તેમના માસિક ધર્મ દરમિયાન શાળામાંથી બહાર કાઢે છે અને તેમને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાથી નિરાશ કરે છે.
આનો સામનો કરવા માટે, માસિક સ્રાવ સ્વચ્છતા શિક્ષણ અને સહાય અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. શિક્ષકો, આરોગ્ય કાર્યકરો, માતાપિતા અને સંભાળ રાખનારાઓએ સાથે મળીને ખાતરી કરવી જોઈએ કે દરેક છોકરીને તેના માસિક સ્રાવને સુરક્ષિત અને ગૌરવ સાથે સંચાલિત કરવા માટે પૂરતું જ્ઞાન, જરૂરી સંસાધનો અને આત્મવિશ્વાસ મળે.
સ્વસ્થ માસિક સ્રાવ માટે શું કરવું અને શું ન કરવું:
શું કરવું:
 * શિક્ષણ: યુવાન છોકરીઓને માસિક સ્રાવ વિશે શિક્ષિત કરો – તે શું છે, શા માટે થાય છે, અને તેમના શરીરમાં કયા ફેરફારો અનુભવાશે.
 * સંવાદ: ભય, ચિંતા અને કલંકને દૂર કરવામાં મદદ કરવા માટે માસિક સ્રાવ વિશેની વાતચીતને સામાન્ય બનાવો.
 * જાણકારી: છોકરીઓને વિવિધ માસિક સ્વચ્છતા ઉત્પાદનો – કાપડના પેડ, સેનિટરી પેડ, ટેમ્પોન અને માસિક કપ – વિશે માહિતગાર કરો અને તેમને તેમની આરામ અને જીવનશૈલી માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ પસંદ કરવામાં મદદ કરો.
 * સ્વચ્છતા: દરરોજ સ્નાન કરવું, પેલ્વિક વિસ્તારને સૂકો રાખવો અને ઉત્પાદન તથા પ્રવાહના આધારે દર 4-8 કલાકે પેડ અથવા ટેમ્પોન બદલવા પર ભાર મૂકો.
 * નિકાલ: સેનિટરી ઉત્પાદનોના સુરક્ષિત નિકાલને પ્રોત્સાહન આપો અને શક્ય હોય ત્યાં પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપો.
 * આરોગ્ય તપાસ: નિયમિત આરોગ્ય તપાસ અને ચેપના પ્રારંભિક સંકેતોની જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપો.
 * રસીકરણ: સર્વાઇકલ કેન્સરને રોકવા માટે HPV રસીકરણ માટે હિમાયત કરો.
 * પોશાક: પીરિયડ્સ દરમિયાન હાઈડ્રેટેડ રહો અને આરામ તથા સ્વચ્છતા માટે શ્વાસ લઈ શકાય તેવા, સુતરાઉ કપડાં પહેરો.
શું ન કરવું (નુકસાન અને ખોટી માહિતી ટાળવા માટે):
 * અલગતા: પીરિયડ્સ દરમિયાન મહિલાઓને અલગ ન રાખો કે તેમને શરમાવો નહીં.
 * અયોગ્ય નિકાલ: પેડ્સ અને ટેમ્પન્સનો અયોગ્ય નિકાલ ટાળો, ખાસ કરીને ખુલ્લી અથવા અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિઓમાં.
 * અસ્વચ્છ ઉત્પાદનો: અસ્વચ્છ વાતાવરણમાં સંગ્રહિત ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવાનું અથવા ટેમ્પોન્સને લાંબા સમય સુધી અંદર રાખવાનું ટાળો.
 * કેમિકલ યુક્ત ઉત્પાદનો: સુગંધિત ધોવા અને કૃત્રિમ આંતરિક વસ્ત્રોને 'ના' કહો, જે યોનિમાર્ગના સ્વાસ્થ્યને ખલેલ પહોંચાડી શકે છે.
 * અંધશ્રદ્ધા: માસિક સ્રાવ સાથે જોડાયેલી ખોટી માન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓને છોડી દો – પોષણ અને આરામ મહત્વપૂર્ણ છે, પ્રતિબંધો નહીં.
28 મે: માસિક સ્રાવ સ્વચ્છતા દિવસ - એક વૈશ્વિક આહ્વાન:
દર વર્ષે, 28 મેના રોજ માસિક સ્રાવ સ્વચ્છતા દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ નિષેધ તોડવા, જાગૃતિ ફેલાવવા અને સેનિટરી ઉત્પાદનોની ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમર્પિત વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે – ખાસ કરીને વંચિત સમુદાયોમાં. આ હેતુને ટેકો આપીને, આપણે છોકરીઓમાં શાળા છોડી દેવાનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં, તેમના સ્વાસ્થ્ય પરિણામો સુધારવામાં મદદ કરીએ છીએ, અને સૌથી અગત્યનું, તેમને તેમના સ્ત્રીત્વમાં ગર્વ સાથે આગળ વધવા દેવી જોઈએ.
હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે બબડાટ બંધ કરીએ અને ખુલીને વાત કરવાનું શરૂ કરીએ. પીરિયડ્સ અભિશાપ નથી; તે શક્તિ, સ્વાસ્થ્ય અને જીવનનું પ્રતીક છે. આ સકારાત્મક પરિવર્તન લાવીને જ આપણે એક સ્વસ્થ અને સમાનતાવાળો સમાજ બનાવી શકીશું.