નવી દિલ્હી : લણણી પછી શાકભાજી અને ફળો ઝડપથી બગડી જવા એ ભારત સહિત વિશ્વભરના ખેડૂતો માટે એક મોટી સમસ્યા છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં, જ્યાં ઘણા ખેડૂતો પાસે યોગ્ય સંગ્રહ સુવિધાઓ નથી, ત્યાં આ સમસ્યા વધુ ઊંડા મૂળ ધરાવે છે. ખોરાકનો બગાડ ઘટાડવો એ એક વૈશ્વિક પડકાર છે, અને હવે મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી (MIT) અને સિંગાપોર-MIT એલાયન્સ ફોર રિસર્ચ એન્ડ ટેકનોલોજી (SMART) ના સંશોધકોએ આ પડકારનો અનોખો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો છે.
ઊંઘનો હોર્મોન, શાકભાજીની તાજગી:
આ અનોખી શોધ હેઠળ, સંશોધકોએ લણણી પછી ઉત્પાદનમાં મેલાટોનિન (હોર્મોન) નાખવા માટે રેશમથી બનેલી ખૂબ જ નાની સોય (માઇક્રોનીડલ્સ)નો ઉપયોગ કર્યો છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, મેલાટોનિન એક સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ મનુષ્યમાં અનિદ્રા (ઊંઘ ન આવવી) નો સામનો કરવા માટે થાય છે; બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ સંયોજન મનુષ્યોને ઊંઘવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ આ જ સંયોજન હવે શાકભાજી અને ફળોના શેલ્ફ લાઇફને વધારવામાં અસરકારક હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મેલાટોનિન ફળો અને શાકભાજીમાં વૃદ્ધત્વ પ્રક્રિયાને ધીમી કરી શકે છે, જેથી તે લાંબા સમય સુધી તાજા રહી શકે.
ચાઇનીઝ કોબી પર સફળ પ્રયોગ:
સંશોધકોની ટીમે આ અભ્યાસ હેઠળ ચાઇનીઝ કોબીને લક્ષ્ય બનાવ્યું હતું, જે અત્યંત નાશવંત શાકભાજીની શ્રેણીમાં આવે છે. આ અંતર્ગત, મેલાટોનિનને કોબીના દાંડીના નીચેના ભાગમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઓરડાના તાપમાને શાકભાજીની શેલ્ફ લાઇફ ચાર દિવસ અને રેફ્રિજરેટરમાં દસ દિવસ સુધી વધી ગઈ!
અભ્યાસના વરિષ્ઠ લેખક અને MIT ખાતે સિવિલ અને પર્યાવરણીય એન્જિનિયરિંગના એસોસિયેટ પ્રોફેસર બેનેડેટ્ટો મેરેલી કહે છે કે, "આ પહેલી વાર છે જ્યારે અમે તાજા કાપેલા પાકની શેલ્ફ લાઇફ વધારવા માટે આ માઇક્રોનીડલ્સનો ઉપયોગ કરી શક્યા છીએ." સંશોધકોએ જણાવ્યું કે ઉત્પાદનને આપવામાં આવતો મેલાટોનિનનો ડોઝ એટલો ઓછો હતો કે તે ખોરાકમાં સામાન્ય રીતે હાજર મેલાટોનિનની માત્રામાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે નહીં.
પરિણામો ચોંકાવનારા:
જ્યારે સંશોધકોએ ચાઇનીઝ કોબીના દાંડીના નીચેના ભાગમાં મેલાટોનિન પેચ જાતે લગાવ્યા અને સમય જતાં થયેલા ફેરફારોનું નિરીક્ષણ કર્યું, ત્યારે પરિણામો સ્પષ્ટ હતા: સારવાર ન કરાયેલા છોડ બે થી ત્રણ દિવસમાં પીળા થવા લાગ્યા અને ચોથા દિવસ સુધીમાં વેચાણ માટે યોગ્ય ન રહ્યા. જ્યારે સારવાર કરાયેલા છોડ પાંચમા દિવસ સુધી લીલા રહ્યા અને આઠમા દિવસ સુધી પણ તાજા દેખાતા હતા! મેરેલીના મતે, "અમે સ્પષ્ટપણે જોયું કે આપણે કોલ્ડ ચેઇન વિના ચાઇનીઝ કોબીનું શેલ્ફ લાઇફ વધારી શકીએ છીએ."
રેફ્રિજરેશનથી અસાધારણ પરિણામ:
રેફ્રિજરેશન સાથે આ પદ્ધતિના પરિણામો વધુ મજબૂત બન્યા છે. રેફ્રિજરેશનમાં રાખવામાં આવેલી સારવાર કરાયેલી શાકભાજીએ 25મા દિવસ સુધી તેમનો રંગ અને ગુણવત્તા જાળવી રાખી, જે સામાન્ય રીતે રેફ્રિજરેશનમાં રાખવામાં આવતી બિન-સારવારવાળી શાકભાજી કરતાં લગભગ પાંચ દિવસ વધુ હતું.
ભવિષ્યની યોજનાઓ અને પડકારો:
હાલમાં આ પદ્ધતિ મેન્યુઅલ છે, પરંતુ સંશોધકો ભવિષ્યમાં ટ્રેક્ટર, ડ્રોન અથવા અન્ય મશીનોનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદનમાં મેલાટોનિન વધુ કાર્યક્ષમ રીતે લાગુ કરવાનો લક્ષ્ય રાખે છે. જોકે, આ પદ્ધતિનો ખર્ચ એક અવરોધ બની શકે છે. સંશોધકોના મતે, આ પદ્ધતિ એટલી સસ્તી હોવી જોઈએ કે જેથી ખેડૂતો તેનો નિયમિત ઉપયોગ કરી શકે.
સંશોધકોની ટીમ અન્ય છોડ અને વિવિધ તાજા પાક પર હોર્મોનનું પરીક્ષણ કરવાની પણ યોજના ધરાવે છે. તેમનો ધ્યેય માત્ર શેલ્ફ લાઇફ વધારવાનો નથી, પરંતુ પોત, કદ અને પોષણ મૂલ્યમાં સુધારો કરવાનો પણ છે. આ શોધ ખાદ્ય બગાડ ઘટાડવામાં અને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા સુધારવામાં ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.