નવી દિલ્હી, ૨૮ મે, ૨૦૨૫: ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રામાં થયેલા ચર્ચિત 'પનવારી કાંડ' માં ૩૪ વર્ષ લાંબી કાયદાકીય લડાઈ બાદ આખરે કોર્ટે પોતાનો ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. આગ્રાની એસસી-એસટી વિશેષ અદાલતે આ મામલામાં ૩૬ આરોપીઓને દોષિત ઠેરવ્યા છે, જ્યારે પૂરતા પુરાવાના અભાવે ૧૫ લોકોને નિર્દોષ છોડી મૂકવામાં આવ્યા છે. આ કેસ વર્ષ ૧૯૯૦ માં થયેલી ભયાવહ જાતિગત હિંસા સાથે સંકળાયેલો છે, જેણે તે સમયે સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો હતો.
શું હતો 'પનવારી કાંડ'?
આ ઘટના ૨૧ જૂન, ૧૯૯૦ ના રોજ આગ્રાના સિકંદરા પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારના પનવારી ગામમાં બની હતી. જાટવ સમાજની એક દીકરીની જાન આવી હતી, પરંતુ આરોપ છે કે જાટ સમુદાયના લોકોએ જાનને તેમના ઘરની સામેથી પસાર થવા દેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ વિવાદ ઝડપથી વકર્યો અને મોટી જાતિગત હિંસા ફાટી નીકળી હતી. જોતજોતામાં ગામમાં રમખાણો જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ અને અનેક ઘરોને આગ ચાંપી દેવામાં આવી હતી. મારપીટ, લૂંટફાટ અને ઉપદ્રવ આખા વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગયો હતો, જેના કારણે સમગ્ર આગ્રા શહેરમાં કર્ફ્યુ લાદવો પડ્યો હતો.
આ જાતિગત હિંસાની ગુંજ દિલ્હી સુધી પહોંચી હતી. તત્કાલીન વિપક્ષના નેતા અને પૂર્વ વડાપ્રધાન સ્વ. રાજીવ ગાંધી પોતે આગ્રા પહોંચ્યા હતા અને પીડિતો સાથે મુલાકાત કરી હતી. તે સમયે આગ્રાથી સાંસદ રહેલા અને કેન્દ્રમાં મંત્રી રહેલા અજય સિંહે પણ રમખાણોને શાંત કરવા બંને પક્ષો સાથે વાતચીત કરી હતી.
લાંબી કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને અંતિમ ચુકાદો
આ કેસમાં ૨૨ જૂન, ૧૯૯૦ ના રોજ સિકંદરા પોલીસ સ્ટેશનમાં તત્કાલીન એસઓ ઓમવીર સિંહ રાણાએ એક રાહગીરની સૂચના પર એફઆઈઆર નોંધાવી હતી. ૬૦૦૦ અજાણ્યા લોકો વિરુદ્ધ બલવા, જાનલેવા હુમલો, એસસી-એસટી એક્ટ અને અન્ય ગંભીર કલમો હેઠળ ગુનો દાખલ કરાયો હતો. પોલીસ તપાસ બાદ કુલ ૮૦ આરોપીઓ વિરુદ્ધ ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાંથી ૨૭ લોકોના મૃત્યુ થઈ ચૂક્યા છે.
આ કેસમાં ભાજપના ધારાસભ્ય ચૌધરી બાબુલાલ પણ આરોપી હતા, પરંતુ તેમને વર્ષ ૨૦૨૨ માં એમપી-એમએલએ કોર્ટમાંથી નિર્દોષ છોડી મૂકવામાં આવ્યા હતા. અદાલતે ૩૫ ગવાહોના નિવેદનો સાંભળ્યા અને પુરાવાઓની કસોટી પર ૩૬ લોકોને દોષિત ઠેરવ્યા. તેમાંથી ૩૨ દોષિતોને કોર્ટે તાત્કાલિક જેલમાં મોકલી આપ્યા છે, જ્યારે એક સગીર આરોપીનો કેસ જુવેનાઈલ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, ત્રણ આરોપીઓ હજુ પણ ફરાર છે અને તેમના વિરુદ્ધ બિનજામીનપાત્ર વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યા છે.
જિલ્લા સરકારી અધિવક્તા (ફૌજદારી) બસંત ગુપ્તાએ જણાવ્યું કે, "આ ઘટના ૨૪ જૂન, ૧૯૯૦ ના બપોરની છે. અકોલા ગામમાં લૂંટપાટ અને મારપીટ કરવામાં આવી હતી. આ ઘટના જાટવ સમાજના લોકો સાથે બની હતી. આ કેસમાં ઓમપાલ રાણાએ એફઆઈઆર લખાવી હતી. તપાસ બાદ ૭૨ લોકો વિરુદ્ધ અદાલતમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન ૨૨ લોકોના મૃત્યુ થઈ ગયા. એસસી-એસટી અદાલતે આજે ૩૫ લોકો પર દોષ સિદ્ધ કર્યો છે. જોકે, પુરાવાના અભાવે ૧૫ લોકોને બરી કરી દેવામાં આવ્યા છે."
આ કેસમાં દોષિતોને સજાનું એલાન ૩૦ મે ના રોજ ખુલ્લી અદાલતમાં કરવામાં આવશે, જે ૩૪ વર્ષના લાંબા સંઘર્ષ બાદ પીડિતોને ન્યાય મળવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.