રોમ, 29 મે, 2025: ઇટાલીમાં આવેલા એક વિશાળ સુપરવોલ્કેનો, કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈ (Campi Flegrei) માં આવેલા શક્તિશાળી ભૂકંપના શ્રેણીબદ્ધ આંચકાઓએ મોટા વિસ્ફોટના જોખમ અંગે વૈજ્ઞાનિકોમાં નવી ચિંતા જગાવી છે. મે મહિનામાં, નેપલ્સ નજીકના ફ્લેગ્રેન ફિલ્ડ્સને 4.4 ની તીવ્રતાના ભૂકંપે હચમચાવ્યું હતું, જે છેલ્લા 40 વર્ષનો સૌથી શક્તિશાળી આંચકો હતો.
છેલ્લા છ મહિનામાં, વૈજ્ઞાનિકોએ 3,000 થી વધુ નાના આંચકા (ધ્રુજારી) નોંધ્યા છે, જે આ વિસ્તાર માટે સામાન્ય સિસ્મિક પ્રવૃત્તિ કરતાં ઘણો વધારે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે સામાન્ય રીતે, વિસ્ફોટો પહેલા ભૂકંપની પ્રવૃત્તિમાં વધારો થાય છે, કારણ કે ભૂગર્ભમાં દબાણ વધે છે. આ નાના આંચકા જ્વાળામુખીના મેગ્મા ચેમ્બરની ઉપરના ખડકને નબળા પાડી શકે છે, જેનાથી મેગ્મા માટે ઉપર આવવું સરળ બને છે. આને પ્રેશર કુકરમાં વરાળ બનવા જેવું સમજી શકાય છે, જો ઢાંકણ ખૂબ નબળું પડે, તો તે ઉડી શકે છે.
ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓએ જ્વાળામુખીમાંથી બહાર નીકળતા વાયુઓમાં પણ તીવ્ર વધારો જોયો છે, જે બીજી ચેતવણીની નિશાની છે. ઇટાલીની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ જીઓફિઝિક્સ એન્ડ વોલ્કેનોલોજી (INGV) ના અહેવાલ મુજબ, કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) ઉત્સર્જનમાં વધારો થયો છે, જેમાં દૈનિક સ્તર 4,000 થી 5,000 ટન વચ્ચે નોંધાયું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે વાયુ ઉત્સર્જનમાં વધારો ઘણીવાર મેગ્મા સપાટીની નજીક આવી રહ્યો છે તેનો સંકેત આપે છે, જેનાથી જ્વાળામુખી પર વધુ દબાણ આવે છે.
મેગ્મા સપાટીની નજીક, 40 લાખ લોકો જોખમમાં:
ઇટાલીની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ જીઓફિઝિક્સ એન્ડ વોલ્કેનોલોજી (INGV) અનુસાર, મેગ્મા હવે સપાટીથી માત્ર થોડા માઇલ નીચે છે, જે એક છીછરી ઊંડાઈ છે અને વધુ ચિંતા જગાવે છે. જો દબાણ વધતું રહેશે, તો તે ઓછી ચેતવણી સાથે વિસ્ફોટને ટ્રિગર કરી શકે છે, ખાસ કરીને તાજેતરના ભૂકંપ અને ગેસના ઉત્સર્જન સાથે. INGV ના અગ્રણી જ્વાળામુખીશાસ્ત્રી ક્રિસ્ટોફર આર. જે. કિલબર્ને જણાવ્યું કે, "મેગ્માની હિલચાલને કારણે થતા ગેસ ઉત્સર્જન અને કુદરતી ખડકોની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને કારણે થતા ઉત્સર્જન વચ્ચેનો ભેદ પારખવો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે."
કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈ નેપલ્સના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં રહેતા 40 લાખથી વધુ લોકો માટે ગંભીર ખતરો ઉભો કરે છે. જો તે ફાટી નીકળે, તો નુકસાન વ્યાપક હોઈ શકે છે. લાવાના પ્રવાહ, રાખના વાદળો અને ઝડપથી ગતિ કરતા ગરમ વાયુઓ દ્વારા ઇમારતોનો નાશ થઈ શકે છે. રસ્તાઓ, વીજળી અને પાણીનો પુરવઠો કપાઈ શકે છે, જેનાથી જીવન જોખમી અને અરાજક બની શકે છે. નેપલ્સ શહેર અને પોઝુઓલી જેવા નજીકના નગરો કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈની નજીક આવેલા છે, જેનાથી ઘણા લોકોના જીવન અને ઘરો જોખમમાં મુકાયા છે.
નેપલ્સ યુનિવર્સિટી ફેડેરિકો II ના PhD વિદ્યાર્થી ગિયાનમાર્કો બુઓનોના નેતૃત્વ હેઠળના એક નવા અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સોલ્ફાટારા ક્રેટરમાંથી મુક્ત થતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો લગભગ 80 ટકા ભાગ સીધો પૃથ્વીની સપાટી નીચેના મેગ્મામાંથી આવે છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે મેગ્મા વાયુઓ બહાર કાઢી રહ્યો છે, જે મજબૂત સંકેત છે કે તે સપાટીની નજીક આવી રહ્યો છે. બાકીના 20 ટકા વાયુ ગરમ પ્રવાહીના ભૂગર્ભ ખડકો સાથે પ્રતિક્રિયા આપવાથી આવે છે, જે એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને હંમેશા વિસ્ફોટ આવી રહ્યો છે તેવું સૂચવતી નથી.
તાજેતરની પ્રવૃત્તિ અને ભવિષ્યનું જોખમ:
વૈજ્ઞાનિકો આ ગેસ ઉત્સર્જનને જમીનના ફૂલવા (બ્રેડીસીઝમ) અને હજારો નાના ભૂકંપ સાથે નિહાળી રહ્યા છે કારણ કે તે ભવિષ્યના વિસ્ફોટો માટે મુખ્ય ચેતવણી સંકેતો છે. જ્યારે મેગ્મા ઉપર આવે છે, ત્યારે તે વાયુઓને બહાર ધકેલે છે, જેનાથી જ્વાળામુખીની અંદર દબાણ વધે છે. ખૂબ વધારે દબાણ તિરાડોનું કારણ બની શકે છે અને ખતરનાક વિસ્ફોટને ટ્રિગર કરી શકે છે.
'કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈ' નો અર્થ 'બળતા મેદાનો' થાય છે. આ એક વિશાળ જ્વાળામુખી ક્રેટર છે જે હજારો વર્ષો પહેલા એક મોટા વિસ્ફોટથી બન્યો હતો જ્યારે મેગ્મા ચેમ્બરની ઉપરની જમીન ધસી પડી હતી. કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈનો છેલ્લો વિસ્ફોટ 1538 માં થયો હતો. જોકે તે વારંવાર ફાટી નીકળતો નથી, મોટા વિસ્ફોટો દર થોડા હજાર વર્ષે થાય છે, અને જ્વાળામુખીએ તાજેતરના દાયકાઓમાં અશાંતિના સંકેતો દર્શાવ્યા છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આગામી વિસ્ફોટ ક્યારે થશે તેની ચોક્કસ આગાહી કરવી શક્ય નથી, પરંતુ તાજેતરની પ્રવૃત્તિનો અર્થ એ છે કે તે વહેલા પણ આવી શકે છે.
2005 થી, આ વિસ્તારમાં જમીન ધીમે ધીમે ઉપર અને નીચે આવી રહી છે, જેને 'બ્રેડીસીઝમ' નામની પ્રક્રિયા કહેવાય છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે મેગ્મા અને ગેસ ભૂગર્ભમાં જમા થાય છે, જે સપાટીને ઉપર ધકેલે છે અથવા તેને પાછી નીચે ડૂબાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નજીકના પોઝુઓલી શહેરમાં, વર્તમાન તબક્કા દરમિયાન જમીન લગભગ 4.7 ફૂટ ઉપર આવી ગઈ છે.
મિકેનિકલ ફેઇલિયર મોડેલનો ઉપયોગ કરીને, જે સામાન્ય રીતે સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરિંગમાં લાગુ પડે છે, વૈજ્ઞાનિકોએ કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈની નીચેનો ખડક તણાવ પ્રત્યે કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપી રહ્યો છે તેનો અભ્યાસ કર્યો. તેમના તારણો સૂચવે છે કે પોપડો માત્ર વાંકા વળવાથી તિરાડ પડવા તરફ સરકી રહ્યો છે, જે એક એવો ફેરફાર છે જે ઘણીવાર વિસ્ફોટો પહેલા થાય છે. વૈજ્ઞાનિકોએ નોંધ્યું, "અમે સ્પષ્ટ પ્રગતિ જોઈ રહ્યા છીએ જે એવી સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે જ્યાં ભંગાણની શક્યતા વધુ છે."
2005 માં ચેતવણીના સંકેતો વધવા માંડ્યા ત્યારથી, અધિકારીઓએ 2012 માં જ્વાળામુખીની ચેતવણી સ્તરને લીલાથી પીળામાં વધારી દીધું હતું. સત્તાવાળાઓએ નેપલ્સના મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં રહેતા લાખો લોકો માટે વ્યાપક સ્થળાંતર યોજનાઓ વિકસાવી છે, પરંતુ જો વિસ્ફોટ નિકટવર્તી બને તો આ યોજનાઓ ઝડપથી અને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય તેની ખાતરી કરવી એક પડકાર છે.
કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈનો ખતરો માત્ર સ્થાનિક નથી. લગભગ 40,000 વર્ષ પહેલાં, કેમ્પી ફ્લેગ્રેઈ એટલી શક્તિથી ફાટી નીકળ્યો હતો કે તેણે પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં સૌથી ભયાનક જ્વાળામુખી દુર્ઘટનાઓમાંની એકનું કારણ બન્યું હતું, જેનાથી વૈશ્વિક આબોહવામાં મોટા ફેરફારો થયા હતા. જો આજે સમાન વિસ્ફોટ થાય, તો તેની અસર ઇટાલીથી ઘણી દૂર પહોંચશે. રાખના વાદળો યુરોપના મોટા ભાગને ઢાંકી શકે છે, ફ્લાઇટ્સને અટકાવી શકે છે, પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને વીજળી કાપી શકે છે. જ્વાળામુખી વાયુઓ સૂર્યપ્રકાશને અવરોધી શકે છે, જેનાથી વર્ષો સુધી તાપમાન ઠંડું રહે અને અનપેક્ષિત હવામાન થાય જે વિશ્વભરમાં ખાદ્ય પુરવઠાને જોખમમાં મૂકશે.