નવી દિલ્હી : ભારતમાં "સુત્તા બ્રેક્સ" કાર્યસ્થળો અને જાહેર સ્થળોએ સામાન્ય બની ગયા છે. ચાનો ગ્લાસ અને સિગારેટનું સંયોજન, લોકપ્રિય "ચાય-સુત્તા" તરીકે ઓળખાય છે, જે કામના તણાવમાંથી વિરામ અને સામાજિક સંબંધો બાંધવાનું એક બહાનું બની ગયું છે. યુવાન માર્કેટિંગ એક્ઝિક્યુટિવ સંદીપ કહે છે, "ચાય-સુત્તા બ્રેક એ છે જ્યાં વિચારો ધુમાડાની જેમ મુક્તપણે વહે છે." પરંતુ આ "મુક્ત પ્રવાહ" લાખો લોકોના જીવનને ધુમાડામાં ઉડાડી રહ્યું છે. આશ્ચર્યજનક નથી કે, ધૂમ્રપાન ન કરનારાઓ પણ અનૈચ્છિક રીતે સેકન્ડ હેન્ડ ધુમાડાના સંપર્કમાં આવે છે, જે તેમને પણ રોગનો ભોગ બનાવે છે.
આવતીકાલે, ૩૧ મે, વિશ્વ તમાકુ નિષેધ દિન પૂર્વે, ભારતમાં તમાકુના બેફામ ઉપયોગ અને તેના ભયાવહ પરિણામો પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ભારતમાં તમાકુનો વ્યાપ: ગ્રામીણથી લઈને શહેરી વિસ્તારો સુધી
GATS2 ડેટા અનુસાર, ભારતમાં લગભગ ૪૨% પુરુષો અને ૧૪% સ્ત્રીઓ તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિશ્વના ધુમાડા રહિત તમાકુ (SLT) વપરાશકર્તાઓમાંથી ૭૦% લોકો ભારતમાં છે, જે દર્શાવે છે કે ધૂમ્રપાન કરાયેલા તમાકુ કરતાં SLT અહીં વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે. ધૂમ્રપાન કરાયેલા તમાકુમાં, બીડી સિગારેટ કરતાં વધુ લોકપ્રિય છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને ઓછી આવક ધરાવતા જૂથોમાં. પુણે નજીકના ગામ મુળશીના દુકાનદાર રાજેશ કહે છે, "બીડી એ છે જે અહીંના લોકો પરવડી શકે છે. સિગારેટ શહેરના લોકો માટે છે. પરંતુ હવે ગામડાઓમાં પણ લોકો સિગારેટ અજમાવવા માંગે છે કારણ કે તેઓ માને છે કે તે આધુનિક છે." બીડીની પસંદગી હોવા છતાં, ભારતમાં વૈશ્વિક સ્તરે સિગારેટના બજાર હિસ્સામાં સૌથી વધુ વધારો જોવા મળ્યો છે.
કેન્સરનું વધતું જોખમ: ગુટખા પર પ્રતિબંધ કેમ નિષ્ફળ?
SLT અને ધૂમ્રપાન કરાયેલ તમાકુ બંને કેન્સરનું જોખમ ભારે વધારે છે, ખાસ કરીને ફેફસાં, માથા, ગરદન, પેટ અને સ્વાદુપિંડના કેન્સર માટે. મહારાષ્ટ્રની ગૃહિણી સુનીતાએ કહ્યું, "મારા કાકા વર્ષો સુધી તમાકુ ચાવતા હતા. તેઓ મોંના કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા, અને અમને ખ્યાલ ન આવ્યો કે તે કેટલું ખતરનાક છે જ્યાં સુધી ખૂબ મોડું ન થયું."
પુરુષોમાં તમાકુ સંબંધિત કેન્સરમાં, ફેફસાંનું કેન્સર વૈશ્વિક સ્તરે મોખરે છે, જ્યારે ભારતમાં, હોઠ અને મોંના કેન્સર યાદીમાં ટોચ પર છે, ત્યારબાદ ફેફસાંનું કેન્સર આવે છે. "જ્યારે પણ હું કોઈને ખિસ્સામાં ગુટખાના પાઉચ સાથે જોઉં છું, ત્યારે મને ચેતવણી આપવાનું મન થાય છે," મનીષે કહ્યું, એક કોલેજ વિદ્યાર્થી, જેના પિતા મોઢાના કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતમાં ગુટખા પરનો પ્રતિબંધ અસફળ રહ્યો છે.
આર્થિક બોજ અને નીતિગત પડકારો
સ્વાસ્થ્ય બોજની સાથે, તમાકુના ઉપયોગે ૨૦૧૭-૨૦૧૮માં ₹૧.૭૭ લાખ કરોડ (ભારતના GDP ના ૧.૦૪%) નું આર્થિક નુકસાન કર્યું. આ ખર્ચમાં ધૂમ્રપાનનો હિસ્સો ૭૪% હતો, જ્યારે SLT નો ઉપયોગ ૨૬% હતો. તમાકુના ઉપયોગમાં વધારો થવાથી, આરોગ્ય અને આર્થિક ખર્ચ બંનેમાં વધારો થવાનો અંદાજ છે. ફેફસાના કેન્સરના ભય પછી ધૂમ્રપાન છોડી દેનારા રાજીવ કહે છે, "મેં હોસ્પિટલના બિલ જોયા ત્યાં સુધી ક્યારેય નાણાકીય નુકસાનનો ખ્યાલ નહોતો કર્યો. ધૂમ્રપાન કરવાથી ફક્ત પૈસા જ ખર્ચાતા નથી - તે તમારા અને તમારા પર નિર્ભર લોકોના જીવનનો ખર્ચ કરે છે."
ભારત તમાકુ-સંબંધિત કેન્સરથી થતા નોંધપાત્ર સ્વાસ્થ્ય અને આર્થિક બોજ અને ટીબી-સ્થાનિક દેશમાં ફેફસાના કેન્સર સ્ક્રીનિંગની જટિલતાઓના બેવડા પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ પ્રાથમિક નિવારણ વ્યૂહરચના તરીકે પુરાવા-આધારિત તમાકુ વિરોધી નીતિઓની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. જોકે, તમાકુ ઉદ્યોગનો પ્રભાવ – નીતિગત હસ્તક્ષેપ, પોષણક્ષમતા જાળવવા માટે કિંમત નિર્ધારણની યુક્તિઓ, લક્ષિત માર્કેટિંગ, તમાકુ દુકાનોના ગાઢ નેટવર્ક અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ – વ્યાપક તમાકુ સુલભતાને સુનિશ્ચિત કરે છે. નિવૃત્ત કારકુન અશોકે કહ્યું, "એક બીડી એક કપ ચા કરતાં પણ ઓછી કિંમતની છે તે એક દુર્ઘટના છે. જ્યારે હું નાનો હતો, ત્યારે મેં બીડી ખરીદવા વિશે બે વાર વિચાર્યું ન હતું. હવે હું જોઉં છું કે સસ્તું તમાકુ જીવનને કેવી રીતે બરબાદ કરે છે."
આગળનો માર્ગ: કડક નીતિઓ અને જનજાગૃતિ
તમાકુનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે કરવેરા એક મહત્વપૂર્ણ છતાં ઓછો ઉપયોગ થતો સાધન છે. GST ૩૫% સુધી વધારવાનો પ્રસ્તાવ હોવા છતાં, તે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની ભલામણને પૂર્ણ કરતું નથી કે તમાકુ પર તેના MRP ના ૭૫% પર કર લાદવામાં આવે જેથી તેનો ઉપયોગ અસરકારક રીતે અટકાવી શકાય. તમાકુ કરમાં ભારે વધારા સાથે પણ, જો ગ્રાહકોની આવક નોંધપાત્ર રીતે વધે તો તેની અસર ઘટે છે.
ભારતમાં વધતી જતી નિકાલજોગ આવક, ખાસ કરીને ૪૫૦ મિલિયન મધ્યમ વર્ગમાં, કરવેરા વધારા કરતાં વધી ગઈ છે. ૨૦૨૪ ના કેન્દ્રીય બજેટમાં તમાકુના ભાવમાં ફેરફાર ન થતાં આ મુદ્દો વધુ વકર્યો.
તમાકુની પોષણક્ષમતા માં એક મુખ્ય પરિબળ તેની યુનિટ કિંમત છે. બીડીના પેકની સરેરાશ કિંમત ₹૧૨ છે પરંતુ તે ₹૫ જેટલી ઓછી કિંમતે મળી શકે છે. તેવી જ રીતે, ધૂમ્રપાન વિનાના તમાકુ ઉત્પાદનોની સરેરાશ કિંમત ₹૫ છે, જેમાં કેટલાક ₹૧ જેટલી ઓછી કિંમતે વેચાય છે. દૈનિક વેતન મજૂર અને કેન્સરના દર્દી શંકરે કહ્યું કે તે દરરોજ થોડા પેક ખરીદી શકે છે. સિગારેટના પેકની સરેરાશ કિંમત ₹૯૫ છે, ત્યારે સસ્તા વિકલ્પો ₹૫ જેટલી સસ્તામાં ઉપલબ્ધ છે. કોલેજની વિદ્યાર્થીની સોનિયાએ અવલોકન કર્યું, "સિગારેટ એટલી સસ્તી છે કે તે ખરીદવામાં સરળ છે. સરકારે આપણા જેવા લોકો માટે તે પરવડે તે મુશ્કેલ બનાવવાની જરૂર છે."
પોષણક્ષમતા વધારવા માટે, સિગારેટ ઘણીવાર સિંગલ સ્ટિક્સ તરીકે વેચાય છે – જે ૮૮ દેશોમાં પ્રતિબંધિત પ્રથા છે પરંતુ ભારતમાં નહીં. આશરે ₹૧૫ ની કિંમતે, સિંગલ સ્ટિક્સ સરળતાથી પોસાય તેવી બને છે અને ગ્રાફિક આરોગ્ય ચેતવણીઓને બાયપાસ કરે છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે ૮૭% ભારતીય સિગારેટ વિક્રેતાઓ સિંગલ સ્ટિક્સ વેચે છે, જે વારંવાર ચાના સ્ટોલ પાસે કાર્યરત હોય છે, જે વ્યાપક "ચાય-સુત્તા" સંપ્રદાયને મજબૂત બનાવે છે.
દૃષ્ટિકોણ: આગળનો રસ્તો
તમાકુની પોષણક્ષમતા WHO ના MPOWER માળખાને નબળી પાડે છે. કેન્સરના બનાવો ઘટાડવા માટે તમાકુનો ઉપયોગ ઘટાડવો મહત્વપૂર્ણ છે. આ માટે:
 * કર વધારો: આવક વૃદ્ધિ કરતાં વધુ ઝડપી કર વધારો તમાકુ ઉત્પાદનોને મોંઘા બનાવી શકે છે.
 * સિંગલ-સ્ટિક વેચાણ પર પ્રતિબંધ: આરોગ્ય ચેતવણીઓને મજબૂત બનાવશે અને આવેગજન્ય ખરીદીને રોકશે.
 * કર આવકનો ઉપયોગ: તમાકુ કર આવકને જાહેર આરોગ્ય પહેલો, જેમ કે પછાત વિસ્તારોમાં કેન્સર સ્ક્રીનિંગ માટે ફાળવવાથી નોંધપાત્ર અસર થઈ શકે છે.
 * સાદા પેકેજિંગ: આરોગ્ય ચેતવણીઓ લાગુ કરવાથી તમાકુની આકર્ષણ ઘટી શકે છે.
 * ચાની દુકાનો નજીક વેચાણ પર પ્રતિબંધ: 'ચાય-સુત્તા' સંગઠન તોડવામાં મદદ મળી શકે છે.
 * મજબૂત અમલીકરણ: નિયમિત નિરીક્ષણ અને દંડ દ્વારા નિયમોનું પાલન કરાવવું.
 * કેન્સર સ્ક્રીનિંગ અને તમાકુ-નિવારણ કાર્યક્રમો: સંશોધનને પ્રાથમિકતા આપવાથી તમાકુ નિયંત્રણના પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે.
ડૉ. વિદ્યા કરમારકર (કેનસેવા ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક) જેવા નિષ્ણાતો માને છે કે, "આ ફક્ત આજે જીવન બચાવવા વિશે નથી - તે એક એવું ભવિષ્ય બનાવવા વિશે છે જ્યાં મારા બાળકો ચાય-સુત્તાને જીવનનો સામાન્ય ભાગ માનીને મોટા ન થાય." શાલિની, જેના પતિ ફેફસાના કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા અને હવે બે બાળકોની એકલ માતા છે, તેમનો દર્દ પણ આ જ વાત પુનરાવર્તિત કરે છે.