નવી દિલ્હી : ભારતમાં ક્રિપ્ટોકરન્સીના ભવિષ્ય અને તેના નિયમનને લઈને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, સુપ્રીમ કોર્ટે આજે એક બિટકોઈન ગેરવસૂલી કેસની સુનાવણી દરમિયાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચોંકાવનારી ટિપ્પણી કરી છે. જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, દીપાંકર દત્તા અને વિજય બિશ્નોઈની બેન્ચે સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે, "બિટકોઈન/ક્રિપ્ટોકરન્સી નિયમનના ક્ષેત્રમાં એક ગ્રે એરિયા અસ્તિત્વમાં છે અને હાલના કાયદાઓ સંપૂર્ણપણે અપ્રચલિત છે. તેઓ આ મુદ્દાને સંબોધી શકતા નથી."
ક્રિપ્ટોકરન્સી છેતરપિંડીના આરોપી શૈલેષ બાબુલાલ ભટ્ટનો કેસ અને સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા
સુપ્રીમ કોર્ટ ગુજરાત સ્થિત શૈલેષ બાબુલાલ ભટ્ટની અરજી પર કાર્યવાહી કરી રહી હતી, જેના પર અનેક રાજ્યોમાં ક્રિપ્ટોકરન્સી છેતરપિંડીનો આરોપ છે. સુનાવણી દરમિયાન, અરજદાર-આરોપી વતી સિનિયર એડવોકેટ મુકુલ રોહતગી ભાઈ અને સિનિયર એડવોકેટ સિદ્ધાર્થ દવે ભાઈએ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું કે કોર્ટે અગાઉ ભારતના એટર્ની જનરલને ક્રિપ્ટોકરન્સી માટેના નિયમનકારી માળખા વિશે પૂછ્યું હતું.
જસ્ટિસ કાંત ભાઈએ આ અગાઉના એક્સચેન્જને યાદ કરતાં ટિપ્પણી કરી, "જ્યારે અમે તેમને પૂછી રહ્યા હતા કે તેમની પાસે કોઈ નિયમનકારી પદ્ધતિ છે, ત્યારે ખૂબ જ સ્પષ્ટ નિવેદન આપવામાં આવ્યું હતું - 'ના, ના, અમે જોઈ રહ્યા છીએ, અમે આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક પરિસ્થિતિઓ જોઈ રહ્યા છીએ'...". જવાબમાં, રોહતગી ભાઈએ નિર્દેશ કર્યો, "આજનું અખબાર કહે છે કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિ પાસે બિટકોઇનની એક કંપની છે".
એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટી (યુનિયન માટે) તરફ વળતાં, જસ્ટિસ કાંત ભાઈએ ફરીથી ભારપૂર્વક કહ્યું, "વિવિધ અધિકારક્ષેત્રો તેના વિશે અલગ અલગ વાતો કહી રહ્યા છે. ત્યાં કંઈક ગ્રે એરિયા છે અને હાલના કાયદાઓ સંપૂર્ણપણે જૂના છે...".
અનિયંત્રિત ક્રિપ્ટોકરન્સી: હવાલા વ્યવહારો જેવી સંભાવના?
જ્યારે ASG ભાટીએ જણાવ્યું કે હાલના કેસમાં મુદ્દો એ નથી કે અરજદાર બિટકોઇનનો વ્યવહાર કરી રહ્યો હતો, પરંતુ તે બિટકોઇન સાથે શું કરી રહ્યો હતો, ત્યારે જજે કહ્યું, "અમારી સમસ્યા એ નથી... આ કેસ અમે કોઈપણ રીતે ઉકેલીશું... અમારી સમસ્યા (નિયમનકારી માળખા અંગે) છે...તેના વિશે કંઈક કરો".
નોંધનીય છે કે, કેસની અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન પણ, કોર્ટે ક્રિપ્ટોકરન્સીના નિયમનના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યારે ટિપ્પણી કરી હતી કે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવો મૂર્ખામીભર્યો રહેશે નહીં. તેણે વાસ્તવમાં અનિયંત્રિત બિટકોઇન ટ્રેડિંગને હવાલા વ્યવહારો સાથે સરખાવ્યું હતું અને વ્યક્ત કર્યું હતું કે સ્પષ્ટ નિયમનકારી પદ્ધતિના અભાવે દુરુપયોગની શક્યતા વધારી છે.
આરોપીની દલીલો અને ED ની તપાસનો નિર્ણાયક તબક્કો
કેસના તથ્યો પર, આજે રોહતગી ભાઈને દલીલ કરતા સાંભળવામાં આવ્યું કે અરજદાર ધરપકડ પહેલા ૧૫ વખત એજન્સીઓ સમક્ષ હાજર થયો હતો અને તે ઓગસ્ટ, ૨૦૨૪ થી કસ્ટડીમાં છે. વરિષ્ઠ વકીલે કોર્ટને અરજદારને વચગાળાના જામીન આપવા વિનંતી કરી. તેમણે રજૂઆત કરી કે અરજદારે બિટકોઈનની ઉચાપત અને અપહરણ માટે બે FIR દાખલ કરી છે અને સ્થાનિક પોલીસ અધિકારીઓ સામે તે કેસોમાં ટ્રાયલ ચાલી રહી છે. આ FIR પછી, વરિષ્ઠ વકીલે આરોપ લગાવ્યો કે, અરજદાર વિરુદ્ધ બે FIR નોંધવામાં આવી હતી, પરંતુ તેના પર ચાર્જશીટ કરવામાં આવી ન હતી.
બીજી તરફ, ASG ભાટીએ કોર્ટને વિનંતી કરી કે તપાસ નિર્ણાયક તબક્કામાં હોવાથી અરજદારને વધુ થોડા સમય માટે કસ્ટડીમાં રહેવા દેવામાં આવે. તેણીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે અરજદાર અસહકાર કરી રહ્યો છે. "તેણે શરૂઆતમાં કહ્યું હતું કે તે રોકાણકારોમાંનો એક છે, પરંતુ તેણે અમને કોઈ દસ્તાવેજ બતાવ્યો નથી કે તેણે રોકાણ કર્યું છે... તેનો કેસ ફક્ત ગેરવસૂલીનો છે!", ASG એ કહ્યું. તેણીએ વધુમાં ભાર મૂક્યો કે બિટકોઇન વોલેટ્સ માટે KYC પાલન હવે જરૂરી છે અને તપાસ એજન્સીઓની વિનંતી પર KYC-અનુપાલન વોલેટ્સ ફ્રીઝ કરી શકાય છે. પરંતુ KYC નોન-કમ્પ્લેન્ટ વોલેટ્સ અંગે એજન્સીઓ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહી છે.
પક્ષકારોને સાંભળ્યા પછી, ન્યાયાધીશ કાંત ભાઈએ કહ્યું, "અમે એવી ટિપ્પણી નહીં કરીએ કે તમારી (અરજીકર્તા) વિરુદ્ધ કંઈ નથી અથવા કંઈક... અમે જુલાઈમાં આ મામલો ઉઠાવીશું. (પ્રતિવાદી-સત્તાવાળાઓને) તમે તે દરમિયાન પૂર્ણ કરો, ગમે તે તપાસ...".
સુપ્રીમ કોર્ટની વારંવારની ટિપ્પણીઓ અને સંસદ પર દબાણ
નોંધનીય છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટ વારંવાર ક્રિપ્ટોકરન્સી નિયમન માટેની અરજીઓ પર કાર્યવાહી કરી રહી છે અને કાયદાકીય માળખાના અભાવ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી રહી છે. નવેમ્બર, ૨૦૨૩ માં, ભૂતપૂર્વ CJI DY ચંદ્રચુડ ભાઈ અને ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા ભાઈ, મનોજ મિશ્રા ભાઈની બેન્ચે ક્રિપ્ટોકરન્સીના વેપાર અને ખાણકામ માટે માર્ગદર્શિકા માંગતી PIL ને ફગાવી દીધી હતી, અને નોંધ્યું હતું કે "સંસદ તે કરશે, અમે કોઈ નિર્દેશો જારી કરીશું નહીં".
સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ માં, એજી વેંકટરામણી ભાઈએ કોર્ટને જાણ કરી હતી કે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં રાખીને આ બાબત પર ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરવાની જરૂર છે. તેમણે રજૂઆત કરી હતી કે ૨-૩ મહિનામાં યોગ્ય ચર્ચા કરવામાં આવશે. એપ્રિલ, ૨૦૨૫ માં, ન્યાયાધીશ બી.આર. ગવઈ ભાઈ (હવે સીજેઆઈ) અને એજી મસીહ ભાઈની બેન્ચે ક્રિપ્ટોકરન્સી સાથે સંકળાયેલા કપટપૂર્ણ વ્યવહારોને રોકવા અને દંડ કરવા માટે બંધારણની કલમ ૧૪૨ હેઠળ કોર્ટ પાસેથી માર્ગદર્શિકા માંગતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી, કારણ કે આ મુદ્દો નીતિ ક્ષેત્રમાં હતો.
આ કેસ, શીર્ષક: શૈલેષ બાબુલાલ ભટ્ટ વિરુદ્ધ ગુજરાત અને એએનઆર રાજ્ય, એસએલપી (સીઆરએલ) નં. ૪૦૩૬/૨૦૨૫, ભારતમાં ક્રિપ્ટોકરન્સીના નિયમન માટે તાત્કાલિક કાયદાકીય માળખાની જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે, જેથી ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ લગાવી શકાય અને રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ થઈ શકે.