નવી દિલ્હી : ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો દુરુપયોગ કરીને નાણાકીય છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં ભયાવહ વધારો થયો છે. એક અગ્રણી ડિજિટલ રિસ્ક ફર્મ દ્વારા જાહેર કરાયેલા એક વિનાશક અહેવાલમાં આ અંગે એલાર્મ વગાડવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલમાં કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણના એક ડીપફેક વીડિયો સહિતના કેટલાક કેસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેમને કપટપૂર્ણ ક્રિપ્ટોકરન્સીનું સમર્થન કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
ડીપફેક વીડિયો અને બનાવટી વેબસાઈટ્સ દ્વારા છેતરપિંડી
'ખોટા સમર્થન, વાસ્તવિક નુકસાન' (False Endorsements, Real Losses) શીર્ષકવાળા આ અહેવાલ મુજબ, છેતરપિંડીની પ્રારંભિક લહેર Google CEO સુંદર પિચાઈના ડીપફેક વીડિયોના પ્રસારથી શરૂ થઈ હતી. આ વીડિયોમાં તેમને ખોટી રીતે 'ગૂગલ ઈન્વેસ્ટ' નામના પ્લેટફોર્મનું સમર્થન કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જેને સરકારી સમર્થિત પહેલ તરીકે વર્ણવીને અસામાન્ય રીતે ઊંચા વળતરનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું.
આ છેતરપિંડી તેના વધુ વિકસિત સ્વરૂપમાં વધુ અત્યાધુનિક બની ગઈ છે. એક તાજેતરના અભિયાનમાં, ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાની વેબસાઈટનું લેઆઉટ અને ટાઈપોગ્રાફિક શૈલીનું અનુકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી 'ગો ઈન્વેસ્ટ' નામના પ્લેટફોર્મને પત્રકારત્વની કાયદેસરતા આપી શકાય. આ માટે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની છબીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વધુ તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે આ જ ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા શ્રીમતી સીતારમણનો એક ડીપફેક વીડિયો પણ બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો, જેમાં તેઓ 'ઇન્વેસ્ટGPT' નામની અન્ય કાલ્પનિક પહેલનું સમર્થન કરતા દેખાયા હતા. આ વીડિયોમાં, સુંદર પિચાઈની અગાઉની ક્લિપની જેમ જ, હોઠના હલનચલન અને અવાજનું કૃત્રિમ સંશ્લેષણ (lip-sync and voice synthesis) નો ઉપયોગ કરીને સમર્થનનું અનુકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સંસ્થાકીય વ્યક્તિઓમાં લોકોના વિશ્વાસ પર આધાર રાખતી પરિચિત વ્યૂહરચનાને મજબૂત બનાવે છે.
ડીપફેક કૌભાંડોના ગંભીર પરિણામો અને સુરક્ષાના ઉપાયો
અહેવાલના 'ખતરા વિશ્લેષણ' વિભાગમાં આવા સિન્થેટિક મીડિયાના ગંભીર અસરો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે:
 * તેઓ વિશ્વાસપાત્ર જાહેર હસ્તીઓને દર્શાવીને ગેરમાર્ગે દોરનારી કાયદેસરતાની ભાવના ઊભી કરે છે.
 * તેઓ પ્રમાણિક અને મેનીપ્યુલેટેડ સંદેશાવ્યવહાર વચ્ચેની સીમાઓને ધૂંધળી પાડે છે, જેનાથી જાહેર ધારણા વિકૃત થાય છે.
 * ડિજિટલ ચેનલો પર શંકા અને ખોટી માહિતી ફેલાવીને, સામગ્રી હટાવ્યા પછી પણ લાંબા સમય સુધી પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
આ નવા પ્રકારના ડિજિટલ છેતરપિંડી સામે લડવા માટે, અહેવાલમાં ડોમેન ટ્રેકડાઉન સિવાયના પગલાંની ભલામણ કરવામાં આવી છે. "પ્રારંભિક તપાસ પદ્ધતિઓ, મજબૂત વપરાશકર્તા શિક્ષણ, મીડિયા ચકાસણી પ્રોટોકોલ અને આવી સામગ્રીને હોસ્ટ કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પાસેથી મજબૂત જવાબદારીનો સમાવેશ કરતી એક સંકલિત વ્યૂહરચના જરૂરી છે. આ યુગમાં, જ્યાં જોવું એ હવે વિશ્વાસ કરવા માટે પૂરતું નથી, ત્યાં સતર્કતા ડિફોલ્ટ મુદ્રા બની જવી જોઈએ," અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
તેમાં તાત્કાલિક ટેકડાઉન માટે CERT-In અને અન્ય સાયબર સુરક્ષા સત્તાવાળાઓને ડોમેનની જાણ કરવા, વેબસાઈટને સસ્પેન્ડ કરવા માટે ડોમેન રજિસ્ટ્રાર અને હોસ્ટિંગ પ્રદાતાને સૂચિત કરવા, વપરાશકર્તાઓને તેને ઍક્સેસ કરતા અટકાવવા માટે નેટવર્ક્સમાં URL ને બ્લોક કરવા, સોશિયલ મીડિયા અને સત્તાવાર સલાહકારો દ્વારા આવા કૌભાંડો વિશે જાહેર જાગૃતિ વધારવા, અને નવા નામો હેઠળ છેતરપિંડી ચાલુ રાખવા માટે આ કૌભાંડની નકલ કરી શકે તેવા સમાન ડોમેન પર નજર રાખવાનું પણ સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. રોકાણકારોને કોઈપણ શંકાસ્પદ મેસેજ કે વીડિયો અંગે અત્યંત સાવચેત રહેવા અને સત્તાવાર સ્ત્રોતો પાસેથી માહિતીની ચકાસણી કરવા અપીલ કરવામાં આવી છે.