નવી દિલ્હી: દરિયાઈ સપાટીમાં વધારો અને ભૂગર્ભજળના અતિશય શોષણને કારણે વિશ્વભરના અનેક શહેરો જળસમાધિ લેવાની તૈયારીમાં છે, જેમાં ભારતના ૪૮ શહેરોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડોનેશિયાની રાજધાની જકાર્તા, જે વિશ્વના સૌથી ઝડપથી ડૂબતા શહેરોમાંનું એક છે, ત્યાંની રહેવાસી અર્નાની વાર્તા આ ગંભીર સમસ્યાનું જીવંત ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. જકાર્તાના ઉત્તરીય ભાગમાં આવેલું તેનું ઘર, જ્યાં 1970ના દાયકાથી વારંવાર કોંક્રિટના થર નાખીને ફ્લોરને ઊંચો કરવો પડ્યો છે, તે આબોહવા પરિવર્તન અને તેના વિનાશક પરિણામોનો બોલતો પુરાવો છે.
સિંગાપોરની નાન્યાંગ ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી (NTU) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક અભ્યાસ મુજબ, જકાર્તા ઉપરાંત, ભારતના ૪૮ શહેરો આ "ડૂબતા શહેરો"ની યાદીમાં મોખરે છે. આમાં કોલકાતા, ચેન્નઈ, અમદાવાદ જેવા મહાનગરો ઉપરાંત મુંબઈ અને સુરત જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાકાંઠાના શહેરો પણ સામેલ છે. NTUની ટીમે એશિયા, આફ્રિકા, યુરોપ અને અમેરિકાના 48 દરિયાકાંઠાના શહેરોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો છે, જેમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ વિસ્તારો ખાસ કરીને દરિયાની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે સૌથી વધુ જોખમમાં છે, જેનું મુખ્ય કારણ આબોહવા પરિવર્તન છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ડૂબતા વિસ્તારોમાં લગભગ 16 કરોડ લોકો વસવાટ કરે છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે એક મોટી માનવીય કટોકટીનો સંકેત આપે છે.
ભારતીય શહેરો પર મંડરાતો ખતરો:
 * કોલકાતા: NTU અભ્યાસ મુજબ, 2014 થી 2020 ની વચ્ચે, કોલકાતાના કેટલાક ભાગોમાં જમીન દર વર્ષે સરેરાશ 0.01 સે.મી. થી 2.8 સે.મી. ડૂબી રહી છે. અહેવાલ મુજબ, આ ડૂબતા વિસ્તારોમાં 9 મિલિયન લોકો રહે છે. ભાટપારા, જ્યાં જમીન દર વર્ષે 2.6 સેન્ટિમીટર ડૂબી રહી હતી, તે સૌથી ઝડપથી ડૂબતા વિસ્તારોમાંનો એક છે. નિષ્ણાતો કોલકાતામાં જમીન ડૂબી જવાનું મુખ્ય કારણ ભૂગર્ભજળનું વધુ પડતું શોષણ દર્શાવે છે અને ભૂકંપ તેમજ પૂરની વધતી શક્યતાઓની ચેતવણી આપે છે.
 * ચેન્નઈ: 2014 થી 2020 દરમિયાન, ચેન્નઈના કેટલાક ભાગોમાં જમીન દર વર્ષે 0.01 સે.મી. થી 3.7 સે.મી. ડૂબી ગઈ છે. આ ડૂબતા વિસ્તારોમાં 1.4 મિલિયન લોકો વસવાટ કરે છે. થરામણી, જ્યાં જમીન દર વર્ષે સરેરાશ 3.7 સે.મી. ડૂબી રહી છે, તે ચેન્નઈના સૌથી ઝડપથી ડૂબતા વિસ્તારોમાંનો એક છે. કૃષિ, ઔદ્યોગિક અને ઘરેલું પ્રવૃત્તિઓ માટે ભૂગર્ભજળના અતિશય ઉપયોગને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ભારત સરકારે આ જોખમ ઘટાડવા માટે ભૂગર્ભજળ વ્યવસ્થાપન સુધારવા કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે.
 * અમદાવાદ: NTU અભ્યાસ મુજબ, 2014 થી 2020 દરમિયાન, અમદાવાદના કેટલાક ભાગોમાં જમીન દર વર્ષે સરેરાશ 0.01 સે.મી. થી 5.1 સે.મી. ડૂબી ગઈ છે, જે ભારતના અન્ય શહેરો કરતાં વધુ છે. આ ડૂબતા વિસ્તારોમાં 5.1 મિલિયન લોકો રહે છે. પીપળજ, જ્યાં જમીન દર વર્ષે સરેરાશ 4.2 સે.મી. ડૂબી રહી હતી, તે અમદાવાદના સૌથી ઝડપથી ડૂબતા વિસ્તારોમાંનો એક છે. ભૂગર્ભજળનું અતિશય પમ્પિંગ, સમુદ્રનું વધતું સ્તર અને અતિશય વરસાદ આ સમસ્યાના મુખ્ય કારણો છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને "ક્લાઇમેટ રેઝિલિઅન્ટ સિટી એક્શન પ્લાન" તૈયાર કર્યો છે, જેમાં વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.
વૈશ્વિક પરિદૃશ્ય અને ઉકેલો:
NTU અભ્યાસમાં ચીનના તિયાનજિનનો કિસ્સો સૌથી ગંભીર હોવાનું બહાર આવ્યું છે, જ્યાં 2014 થી 2020 દરમિયાન જમીન દર વર્ષે સરેરાશ 18.7 સે.મી. ડૂબતી જોવા મળી છે. NTU ના ચેરેલ ટે જણાવે છે કે ઘણા ડૂબતા શહેરો એશિયા અથવા દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં છે, જ્યાં ઝડપી વસ્તી વૃદ્ધિ અને વિકાસને કારણે પાણીની માંગ ખૂબ ઊંચી છે, જે ભૂગર્ભજળના ઓવર-ડ્રાફ્ટિંગ તરફ દોરી જાય છે.
જકાર્તા, બેંગકોક, હો ચી મિન્હ સિટી અને શાંઘાઈ જેવા નીચાણવાળા ડેલ્ટા વિસ્તારોમાં આવેલા દરિયાકાંઠાના શહેરો ખાસ કરીને વધુ જોખમમાં છે. જકાર્તાનો લગભગ અડધો ભાગ હવે સમુદ્ર સપાટીથી નીચે છે, અને ઇન્ડોનેશિયન હવામાન એજન્સીએ "પૂર ચક્ર" વધુ વારંવાર થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. પરિણામે, ઇન્ડોનેશિયાએ નુસંતારાને નવી રાજધાની તરીકે વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
જ્યારે શહેરો જમીનના ડૂબવા અને દરિયાની સપાટીમાં વધારો થવાનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેઓ ડેમ, દિવાલો અને રેતીના અવરોધો જેવા ઉકેલો અપનાવે છે. જોકે, ઇટાલીની યુનિવર્સિટી ઓફ પાડોવાના પ્રોફેસર પીટ્રો ટીટીની ચેતવણી આપે છે કે આ ઉકેલો "બાઉલ ઇફેક્ટ" બનાવી શકે છે, જે વરસાદ અને નદીના પાણીને ફસાવી શકે છે અને પૂરની સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
ટોક્યોનો અનુભવ એક આશાનું કિરણ દર્શાવે છે. 1970ના દાયકામાં, ટોક્યોએ ભૂગર્ભજળ પમ્પિંગ અંગે કડક નિયમો લાગુ કર્યા અને પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાપન બનાવ્યું, જેનાથી જમીન ડૂબવાના કિસ્સાઓ ઘટ્યા. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે જમીન ડૂબતી અટકાવવાનો આ સૌથી અસરકારક માર્ગ છે.
આ અભ્યાસ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે આબોહવા પરિવર્તન અને માનવીય ગતિવિધિઓ દ્વારા થતી જમીનની સપાટીમાં ઘટાડાની સમસ્યા ગંભીર છે અને તેના પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. શહેરી આયોજન, પાણી વ્યવસ્થાપન અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ માટેના સઘન પ્રયાસો ભવિષ્યમાં આ શહેરોને જળસમાધિ લેતા અટકાવી શકે છે.