નવી દિલ્‍હી તા.૧૬: GST કાઉન્‍સિલ ટૂંક સમયમાં સેસ વ્‍યવસ્‍થામાં મોટા પાયે ફેરફાર કરવા પર વિચાર કરી શકે છે. વિશ્વસનીય સૂત્રોએ જણાવ્‍યું હતું કે સરકાર ૩૧ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ વર્તમાન વળતર ઉપકર સમાપ્ત થયા પછી બે નવા સેસ - આરોગ્‍ય ઉપકર અને સ્‍વચ્‍છ ઉર્જા ઉપકર - રજૂ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. કેન્‍દ્રીય નાણા રાજ્‍યમંત્રી પંકજ ચૌધરીની અધ્‍યક્ષતામાં વળતર ઉપકર પર મંત્રીઓના જૂથ (GoM) દ્વારા આ દરખાસ્‍ત કાઉન્‍સિલ સમક્ષ મૂકવામાં આવશે, એમ સૂત્રોએ જણાવ્‍યું હતું. GoM ટૂંક સમયમાં તેની આગામી બેઠક બોલાવે તેવી અપેક્ષા છે જેમાં દરખાસ્‍ત ચર્ચા માટે આવશે. ત્‍યારબાદ GST કાઉન્‍સિલ દરખાસ્‍ત પર ચર્ચા કરવા માટે તેની બેઠક યોજશે અને GST કાઉન્‍સિલની બેઠક સંસદના ચોમાસુ સત્ર પહેલાં બોલાવવામાં આવે તેવી શકયતા છે.

GST લાગુ થયા પછી રાજ્‍યોને થયેલા મહેસૂલ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે જુલાઈ ૨૦૧૭ માં રજૂ કરાયેલ વર્તમાન વળતર ઉપકર માર્ચ ૨૦૨૬ માં કાયદેસર રીતે સમાપ્ત થશે. શરૂઆતમાં ઉપકર જૂન ૨૦૨૨ માં સમાપ્ત થવાનો હતો, પરંતુ રોગચાળાના વર્ષો દરમિયાન વળતરની અછતને પહોંચી વળવા માટે લેવામાં આવેલી લોન ચૂકવવા માટે તેને લંબાવવામાં આવ્‍યો હતો.

ડ્‍યુઅલ સેસ માળખું?

સૂત્રોના જણાવ્‍યા અનુસાર, હાલના ઉપકરને બે હેતુપૂર્ણ ઉપકર સાથે બદલવા માટે GoM માં ‘‘લગભગ સર્વસંમતિ'' છે. ‘‘તમાકુ ઉત્‍પાદનો જેવી ‘‘પાપની વસ્‍તુઓ'' ગણાતી વસ્‍તુઓ પર આરોગ્‍ય ઉપકરનો પ્રસ્‍તાવ છે. સ્‍વચ્‍છ ઉર્જા ઉપકર ઓટોમોબાઈલ અને કોલસા જેવી લક્‍ઝરી વસ્‍તુઓ માટે છે. આ બંને નવા ઉપકર સામાજિક અને પર્યાવરણીય યોજનાઓને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે યોગ્‍ય માનવામાં આવી રહ્યા છે,'' સૂત્રોએ જણાવ્‍યું હતું. GoM નો ઉદ્દેશ્‍ય સેસ-આધારિત આવકસ્ત્રોત જાળવવાનો છે જેથી સરકારી યોજનાઓ વળતર પદ્ધતિમાં વધારો કર્યા વિના ચાલુ રહી શકે.

GoM ની ભલામણો લગભગ અંતિમ તબક્કામાં છે અને ટૂંક સમયમાં કાઉન્‍સિલને સુપરત કરવામાં આવી શકે છે. મોટાભાગના રાજ્‍યો બિનજરૂરી અથવા હાનિકારક ગણાતી વસ્‍તુઓ પર સેસ જાળવી રાખવાના પક્ષમાં છે, જેનાથી જાહેર હિતના ઉદ્દેશ્‍યોને ટેકો મળે છે. જોકે, GoM ની અંતિમ બેઠક હજુ યોજાવાની બાકી છે, ત્‍યારબાદ ભલામણો ઔપચારિક રીતે GST કાઉન્‍સિલને સુપરત કરવામાં આવશે.

કાનૂની અને બંધારણીય અવરોધો

GoM માં વ્‍યાપક સમર્થન હોવા છતાં, નવા સેસના અમલીકરણને કાનૂની અને બંધારણીય પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. વર્તમાન GST કાયદો કોઈપણ નવા સેસને મંજૂરી આપતો નથી, તેથી તેને બંધારણીય સુધારાની જરૂર પડશે, કાનૂની અને કર નિષ્‍ણાતો માને છે. આ નિષ્‍ણાતો કહે છે કે વળતર સેસ એક કામચલાઉ પગલું હતું, જેને ફક્‍ત સંક્રમણ સમયગાળા માટે મંજૂર કરવામાં આવ્‍યું હતું. નવા સેસના અમલીકરણને ‘‘એક રાષ્‍ટ્ર, એક કર'' ની GST ની મૂળભૂત ભાવના વિરુદ્ધ ગણી શકાય. આ ઉપરાંત, પ્રશ્‍ન એ પણ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે નવા સેસમાંથી એકત્રિત થયેલ આવક રાજ્‍યો સાથે વહેંચવામાં આવશે કે નહીં.

રાજ્‍યો વિરોધ કરી શકે છે

એક વરિષ્ઠ કર નિષ્‍ણાતે CNBC-TV18 ને જણાવ્‍યું હતું કે, ‘‘જો કેન્‍દ્ર સરકાર નવા સેસમાંથી એકત્રિત થયેલ સમગ્ર આવક પોતાની પાસે રાખે છે, તો રાજ્‍યો તેનો વિરોધ કરી શકે છે. તેમણે આ વચન પર તેમની કરવેરા સત્તા છોડી દીધી હતી કે આવક તેમની સાથે વહેંચવામાં આવશે.'' ૨૦૧૭ માં GST લાગુ કરતી વખતે, કેન્‍દ્ર સરકારે રાજ્‍યોને ૫ વર્ષ માટે દર વર્ષે ૧૪ ટકાના દરે આવક વળદ્ધિની ખાતરી આપી હતી. કોઈપણ ખાધને પૂર્ણ કરવા માટે, પાપ અને લક્‍ઝરી ચીજવસ્‍તુઓ જેમ કે દારૂ, સિગારેટ, કાર, કોલસો વગેરે પર વળતર ઉપકર લાદવામાં આવ્‍યો હતો.

જોકે રાજ્‍યોને વળતર ચુકવણી જૂન ૨૦૨૨ માં સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી, તેમ છતાં રોગચાળા દરમિયાન રાજ્‍યોને ચૂકવણી કરવા માટે લેવામાં આવેલી લોનની ભરપાઈ કરવા માટે માર્ચ ૨૦૨૬ સુધી સેસ વસૂલાત હજુ પણ ચાલુ છે. ૫ ઓગસ્‍ટ, ૨૦૨૪ ના રોજ, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે લોકસભામાં સ્‍પષ્ટતા કરી હતી કે હવે આ ઉપકરનો ઉપયોગ ફક્‍ત તે ઉધાર ચૂકવવા માટે થઈ રહ્યો છે, વળતર ચુકવણી માટે નહીં.

આગળ શું?

GST કાઉન્‍સિલે સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૪ માં વળતર ઉપકર સમાપ્ત થયા પછી યોજના રજૂ કરવા માટે એક GoM ની રચના કરી હતી. આ જૂથને ૩૧ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૪ સુધીમાં તેનો અહેવાલ રજૂ કરવા કહેવામાં આવ્‍યું હતું, પરંતુ આ સમયમર્યાદા લંબાવવામાં આવી હતી. GST કાઉન્‍સિલની આગામી બેઠક, જેમાં કેન્‍દ્રીય નાણાં પ્રધાન અને તમામ રાજ્‍યોના નાણાં પ્રધાનોનો સમાવેશ થાય છે, તે જૂનના અંતમાં અથવા જુલાઈ ૨૦૨૫ ની શરૂઆતમાં યોજાવાની શકયતા છે. ઉપકર સંબંધિત દરખાસ્‍તો ઉપરાંત, GST દરોને સરળ બનાવવા અને પાલન પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા જેવા મુદ્દાઓ પણ તેમાં ઉઠાવવામાં આવી શકે છે.

ઉદ્યોગ સ્‍પષ્ટતાની રાહ જોઈ રહ્યો છે

ઉદ્યોગ લાંબા સમયથી સેસ સિસ્‍ટમના ભવિષ્‍ય અંગે સરકાર પાસેથી સ્‍પષ્ટતાની માંગ કરી રહ્યો છે. કર નિષ્‍ણાતો કહે છે કે જો સરકાર સમયસર જાહેરાત કરે છે, તો ઉદ્યોગો માટે તેમના ભાવો, કર આયોજન અને પાલન પ્રણાલીને સમાયોજિત કરવાનું સરળ બનશે. જો આ પ્રસ્‍તાવિત ઉપકર સામાજિક અને પર્યાવરણીય ઉદ્દેશ્‍યોને પ્રોત્‍સાહન આપે છે, તો તે એક સકારાત્‍મક સંકેત હોઈ શકે છે.(૩૮.૧૩)

નવી હેલ્‍થ સેસ અને એનર્જી સેસ શું છે ? કોને અસર થશે ? કયા ક્ષેત્રોમાં અસર આવશે ?

હાલની જીએસટી વ્‍યવસ્‍થામાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છેઃ હેલ્‍થ અને એનર્જી સેસના અમલીકરણથી ગ્રાહકોના ખર્ચમાં વધારો થશેઃ પરંતુ તેનાથી એકત્ર થતું ભંડોળ જનકલ્‍યાણકારી યોજનાઓમાં ઉપયોગી થઈ શકશેઃ નાગરિકો અને ઉદ્યોગોને આ નવા સેસની અસરોનો સામનો કરવા તૈયાર રહેવું પડશે

નવી દિલ્‍હી તા.૧૬: કેન્‍દ્ર સરકાર ગુડ્‍સ એન્‍ડ સર્વિસ ટેક્‍સ (જીએસટી) કોમ્‍પનસેશન સેસને બદલે હેલ્‍થ સેસ અને એનર્જી સેસ લાગુ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ નવા સેસનો હેતુ આરોગ્‍ય અને ઊર્જા ક્ષેત્રે રોકાણ વધારવાનો છે. આની સામાન્‍ય જનતા પર આર્થિક અસર થઈ શકે છે, જેમાં ચોક્કસ ઉત્‍પાદનો અને સેવાઓના ભાવમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. હાલનો કોમ્‍પનસેશન સેસ રાજ્‍યોને જીએસટી અમલીકરણથી થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ માટે લેવામાં આવે છે.

વિગતવાર જોઈએ તો કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા ગુડ્‍સ એન્‍ડ સર્વિસ ટેક્‍સ (જીએસટી) હેઠળ લેવામાં આવતા કોમ્‍પનસેશન સેસને બદલવાની યોજના જાહેર કરવામાં આવી છે. ડિજિટલ મીડિયા પ્‍લેટફોર્મ્‍સ પર ચાલી રહેલી ચર્ચા મુજબ, સરકાર આની જગ્‍યાએ હેલ્‍થ સેસ અને એનર્જી સેસ નામના બે નવા સેસ લાગુ કરવાની તૈયારીમાં છે. આ નિર્ણયની સત્તાવાર જાહેરાત હજુ બાકી છે, પરંતુ આ બંને સેસનો હેતુ આરોગ્‍ય અને ઊર્જા ક્ષેત્રોમાં રોકાણ વધારવાનો હોવાનું મનાય છે.

હેલ્‍થ સેસ અને એનર્જી સેસ શું છે ?

હેલ્‍થ સેસઃ આ સેસનો મુખ્‍ય ઉદ્દેશ આરોગ્‍ય સેવાઓના વિસ્‍તરણ અને સુધારણા માટે ભંડોળ એકત્ર કરવાનો છે. આનો ઉપયોગ સરકારી હોસ્‍પિટલોના આધુનિકીકરણ, નવા આરોગ્‍ય કેન્‍દ્રોની સ્‍થાપના, રસીકરણ અભિયાનો અને રોગ નિવારણ કાર્યક્રમો માટે થઈ શકે છે. ડિજિટલ મીડિયા પરના અહેવાલો મુજબ, આ સેસ તમાકુ, ખાંડયુક્‍ત પીણાં, અને અન્‍ય હાનિકારક ઉત્‍પાદનો પર લાગુ થઈ શકે છે.

એનર્જી સેસઃ આ સેસ રિન્‍યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્‍ટ્‍સ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, અને ગ્રીન એનર્જી ઈન્‍ફ્રાસ્‍ટ્રક્‍ચરના વિકાસ માટે લેવામાં આવશે. આનો ઉપયોગ સોલાર અને વિન્‍ડ એનર્જી પ્રોજેક્‍ટ્‍સ, ઇલેક્‍ટ્રિક વાહનોના ર્ચાજિંગ સ્‍ટેશનો, અને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવાના કાર્યક્રમો માટે થઈ શકે છે. આ સેસ પેટ્રોલ, ડીઝલ, કોલસો, અને અન્‍ય બિન-નવીનીકરણીય ઊર્જાસ્ત્રોતો પર લાગુ થઈ શકે છે.

લોકો પર શું અસર પડશે ?

આ બંને સેસના અમલીકરણથી સામાન્‍ય જનતા પર આર્થિક અસર પડવાની શકયતા છેઃ

હેલ્‍થ સેસની અસરઃ તમાકુ ઉત્‍પાદનો, ખાંડયુક્‍ત પીણાં, અને જંક ફૂડના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે, જેનાથી આ વસ્‍તુઓનો વપરાશ ઘટે તેવી સરકારની અપેક્ષા છે. જોકે, આનાથી ગ્રાહકોના ખર્ચમાં વધારો થશે, ખાસ કરીને નીચલા અને મધ્‍યમ આવક ધરાવતા પરિવારો માટે.

એનર્જી સેસની અસરઃ પેટ્રોલ, ડીઝલ, અને ગેસ જેવા ઇંધણના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે, જેની સીધી અસર પરિવહન ખર્ચ અને રોજિંદા જીવન પર પડશે. આ ઉપરાંત, ઉદ્યોગો કે જે કોલસા અથવા અન્‍ય ઊર્જાસ્ત્રોતો પર નિર્ભર છે, તેમના ઉત્‍પાદન ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે, જેનો બોજ આખરે ગ્રાહકો પર પડી શકે છે.

આ એવા સેસથી એકત્ર થતું ભંડોળ આરોગ્‍ય સેવાઓ અને રિન્‍યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્‍ટ્‍સમાં રોકાણ માટે વપરાશે, જેનાથી લાંબા ગાળે જનતાને ફાયદો થઈ શકે છે, જેમ કે સસ્‍તી આરોગ્‍ય સેવાઓ અને સ્‍વચ્‍છ ઊર્જા.

કોમ્‍પનસેશન સેસ શું છે?

જીએસટી કોમ્‍પનસેશન સેસ એ ગુડ્‍સ એન્‍ડ સર્વિસ ટેક્‍સ (કોમ્‍પનસેશન ટુ સ્‍ટેટ્‍સ) એક્‍ટ, ૨૦૧૭ હેઠળ લેવામાં આવતો એક વિશેષ કર છે. આ સેસનો હેતુ ૧ જુલાઈ, ૨૦૧૭થી જીએસટીના અમલીકરણને કારણે રાજ્‍યોને થયેલી આવકની ખોટની ભરપાઈ કરવાનો છે. આ સેસ લક્‍ઝરી અને સ્‍વાસ્‍થ્‍ય માટે હાનિકારક ઉત્‍પાદનો જેવા કે સિગારેટ, તમાકુ, ખાંડયુક્‍ત પીણાં ઉપરાંત ઓટોમોબાઈલ, અને કોલસા પર લેવામાં આવે છે. આ સેસની રકમ જીએસટી ઉપરાંત ઉત્‍પાદનની કિંમત પર લાગુ થાય છે.

હાલમાં, આ સેસ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધી લેવામાં આવશે, જેનો ઉપયોગ રાજ્‍યોને આપવામાં આવેલા લોન અને તેના વ્‍યાજની ચુકવણી માટે થાય છે. ૯ સપ્‍ટેમ્‍બર, ૨૦૨૪ સુધીમાં, આ સેસની કુલ વસૂલાત રૂ. ૮,૦૬,૭૦૬ કરોડ હતી, જેમાંથી ૬,૬૪,૨૦૩ કરોડ રૂ. રાજ્‍યોને ચૂકવવામાં આવ્‍યા છે.

ગુજરાત પર શું અસર થશે ?

ગુજરાત, એક ઔદ્યોગિક રાજ્‍ય હોવાથી, જીએસટી કોમ્‍પનસેશન સેસ હેઠળ નોંધપાત્ર રકમ મેળવે છે. ૨૦૨૧-૨૨ દરમિયાન, ગુજરાતને ૪,૨૧૯ કરોડ રૂ.નું કોમ્‍પનસેશન અને   પંદર હજાર છત્રીસ કરોડ પંચાવન લાખની લોન મળી હતી. નવા હેલ્‍થ અને એનર્જી સેસના અમલીકરણથી રાજ્‍યના ઉદ્યોગો, ખાસ કરીને ઊર્જા અને ઓટોમોબાઈલ સેક્‍ટર, પર વધારેલા ખર્ચનો બોજ પડી શકે છે. જોકે, આ સેસથી એકત્ર થતું ભંડોળ રાજ્‍યના આરોગ્‍ય અને ઊર્જા ઈન્‍ફ્રાસ્‍ટ્રક્‍ચરમાં રોકાણ માટે વપરાય તો લાંબા ગાળે ફાયદો થઈ શકે છે.

સરકારનો આ નિર્ણય જીએસટી વ્‍યવસ્‍થામાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે. હેલ્‍થ અને એનર્જી સેસના અમલીકરણથી ગ્રાહકોના ખર્ચમાં વધારો થશે, પરંતુ તેનાથી એકત્ર થતું ભંડોળ જનકલ્‍યાણકારી યોજનાઓમાં ઉપયોગી થઈ શકશે. ગુજરાતના નાગરિકો અને ઉદ્યોગોને આ નવા સેસની અસરોનો સામનો કરવા તૈયાર રહેવું પડશે. સરકાર તરફથી સત્તાવાર વિગતોની રાહ જોવાઈ રહી છે.(૩૮.૧૪)