ભોપાલ : મધ્યપ્રદેશના કેબિનેટ મંત્રી વિજય શાહની ભારતીય સેનાના અધિકારી કર્નલ સોફિયા કુરેશી વિરુદ્ધ કથિત રીતે ભડકાઉ ટિપ્પણીઓ હવે તેમના માટે કાનૂની સંકટ લઈને આવી છે. 14 મેના રોજ મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે રાજ્ય પોલીસને મંત્રી વિજય શાહ સામે FIR નોંધવાનો કડક નિર્દેશ આપ્યો હતો, પરંતુ હવે FIR લખવાની પદ્ધતિ પર જ કોર્ટે પ્રશ્નાર્થ ઉભા કર્યા છે, જેના કારણે આ મામલો વધુ ગરમાયો છે.
હાઈકોર્ટે મંત્રીની ટિપ્પણીઓથી નારાજગી વ્યક્ત કરતા પોલીસને ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 152, 196(1)(b) અને 197(1)(c) હેઠળ ગુનાઓ માટે FIR નોંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કલમો રાષ્ટ્રીય એકતાને જોખમમાં મૂકતા અને વિવિધ જૂથો વચ્ચે દુશ્મનાવટને પ્રોત્સાહન આપતા કૃત્યો સાથે સંબંધિત છે, જે આક્ષેપોની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
FIR ની લખાવટ પર હાઈકોર્ટના સવાલ:
જોકે, મંત્રી શાહ સામે તે જ તારીખે ઇન્દોર (ગ્રામીણ) જિલ્લાના માનપુર પોલીસ સ્ટેશનની હદ હેઠળના રાયકુંડા ગામમાં ફોજદારી કેસ નોંધવામાં આવ્યો હતો, તેમ છતાં કોર્ટે FIR લખવાની રીત પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે FIR માં "દરેક ચોક્કસ ગુનાને સમાવિષ્ટ કરતી ક્રિયાઓની ભૌતિક વિગતોનો અભાવ હતો" અને તેને "પછીની તારીખે રદ કરી શકાય છે." આ એક ગંભીર ટિપ્પણી હતી, કારણ કે FIR માં ગુનાના આવશ્યક તત્વો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા કાયદેસર રીતે જરૂરી છે.
આ ખામીને સુધારવા માટે, કોર્ટે પોલીસને 14 મેના પોતાના સમગ્ર આદેશને બધી પ્રક્રિયાઓ માટે FIR ના ભાગ તરીકે વાંચવા માટે ધ્યાનમાં લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો. એટલું જ નહીં, કોર્ટે તપાસનું નિરીક્ષણ કરવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે, જેથી પોલીસ કોઈપણ બાહ્ય દબાણથી પ્રભાવિત થયા વિના કાયદા અનુસાર નિષ્પક્ષ રીતે કાર્ય કરે.
કાયદાકીય દાવપેચ અને FIR રદ કરવાનો અવકાશ:
કોગ્નિઝેબલ ગુનાની નોંધણી સંબંધિત BNS ની કલમ 171(1) સ્પષ્ટ કરે છે કે "કોગ્નિઝેબલ ગુનાના આયોગને લગતી દરેક માહિતી" FIR માં વિગતવાર લખાવી ફરજિયાત છે. જો ફરિયાદ લેખિતમાં હોય તો તેનું સંપૂર્ણ પુનરુત્પાદન FIR માં થવું જોઈએ, જેથી આરોપીને જામીન અને અન્ય કાનૂની રક્ષણ માટે અરજી કરવાની તક મળે.
ઉચ્ચ અદાલતો BNS ની કલમ 528 હેઠળ FIR રદ કરવાની સત્તા ધરાવે છે, ખાસ કરીને જ્યારે કોર્ટની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ થતો હોય અથવા ન્યાયના ઉદ્દેશ્યોને સુરક્ષિત કરવાના હોય. સુપ્રીમ કોર્ટે હરિયાણા રાજ્ય વિરુદ્ધ ભજન લાલ (1992) કેસમાં આ સત્તાઓના ઉપયોગ માટે ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા નિર્ધારિત કરી હતી. આ માર્ગદર્શિકા મુજબ, જો FIR માં કરાયેલા આરોપો, ભલે તે સાચા માનવામાં આવે, પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોઈ ગુનો ન બનાવતા હોય અથવા આરોપી સામે કોઈ કેસ ન બનતો હોય, તો FIR રદ કરી શકાય છે. વિનોદ દુઆ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2021) અને અર્ણબ ગોસ્વામી વિરુદ્ધ મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય (2020) જેવા કેસોમાં પણ FIR માં ગુનાના આવશ્યક ઘટકોના અભાવને કારણે રાહત આપવામાં આવી હતી.
જોકે, મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટ દ્વારા વિચારણા હેઠળના વર્તમાન કેસમાં, FIR માં મંત્રીના ભાષણના વીડિયોની લિંક્સનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને "14.05.2025 ના રોજનો સંપૂર્ણ આદેશ જોડવામાં આવ્યો છે" તેમ પણ જણાવાયું છે. આથી, જો FIR ને સંપૂર્ણપણે વાંચવામાં આવે, તો તે જરૂરી સામગ્રીમાં ખામીયુક્ત નથી. આ સંજોગોમાં, પોલીસ સામે હાઈકોર્ટની કઠોર ટિપ્પણીઓ ગેરવાજબી અને અકાળ લાગી રહી છે, જે આ રાજકીય અને કાનૂની લડાઈમાં વધુ જટિલતા ઉમેરી રહી છે.