નવી દિલ્‍હી તા.૨૩:  ઈરાનના પરમાણુ સ્‍થળો પર અમેરિકાના હુમલાને કારણે પﾍમિ એશિયામાં તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. ઈરાને હવે હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ બંધ કરવાની ચેતવણી પણ આપી છે. જો ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્‍ચે ચાલી રહેલ યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે અને સંઘર્ષ વધે તો ભારતને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. ઈરાન, ઇરાક, ઇઝરાયલ, જોર્ડન, લેબનોન, સીરિયા અને યમન સાથે ભારતનો વાર્ષિક ઼૪૧.૮ બિલિયન (લગભગ રૂ. ૩.૫૫ લાખ કરોડ) થી વધુનો વેપાર જોખમમાં મુકાશે. દરિયાઈ માર્ગો, બંદરો અથવા નાણાકીય વ્‍યવસ્‍થાને વિક્ષેપિત કરતું યુદ્ધ ભારતના વેપાર પ્રવાહને અસર કરશે, નૂર દરો અને જહાજ વીમા ખર્ચમાં વધારો કરશે અને પુરવઠા શળંખલાના જોખમોમાં વધારો કરશે.

જો આ યુદ્ધ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો ભારત ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવ અને હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ અને લાલ સમુદ્રમાં ઊભી થઈ શકે તેવી વિક્ષેપો અંગે ચિંતિત છે. અત્‍યાર સુધી, ભારત અને ÃSÎ દેશો વચ્‍ચેના વેપાર (જે ગયા નાણાકીય વર્ષમાં $૨૨૦ બિલિયનથી વધુ હતો) પર કોઈ અસર પડી નથી, પરંતુ ભવિષ્‍યમાં ભારતીય વેપાર પર કોઈ અસર નહીં થાય તેની કોઈ ગેરંટી નથી.

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં ભારતનો પﾍમિ એશિયાના અન્‍ય દેશો જેમ કે ઈરાન, ઇરાક, ઇઝરાયલ, જોર્ડન, લેબનોન, સીરિયા અને યમન સાથે દ્વિપક્ષીય વેપાર $૪૧.૮ બિલિયન હતો. આમાંથી, ઈરાન અને ઇઝરાયલ સાથેનો વેપાર ફક્‍ત $૫.૪ બિલિયન હતો. તેનો અર્થ એ કે પﾍમિ એશિયાના અન્‍ય દેશો સાથે ભારતના વેપાર સંબંધો સારા છે. ઈરાન એક સમયે ભારતને તેલનો મુખ્‍ય સપ્‍લાયર હતો અને ભારત ચાબહાર બંદરને અફઘાનિસ્‍તાન અને મધ્‍ય એશિયા માટે એક વ્‍યૂહાત્‍મક માર્ગ માને છે. તે જ સમયે, ભારત અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ÃSÎ આરબ દેશો સાથે પણ મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખે છે, જે હવે આ સંઘર્ષમાં -ત્‍યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સામેલ છે.

ભારત તેના બે તળતીયાંશ ક્રૂડ ઓઇલ અને અડધા LNG ની આયાત હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ દ્વારા કરે છે. ભારતની લગભગ ૩૦% નિકાસ લાલ સમુદ્રના બાબ-અલ-મંડેબ માર્ગ દ્વારા યુરોપ, ઉત્તર આફ્રિકા અને અમેરિકાના પૂર્વ કિનારા સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. આવી સ્‍થિતિમાં, આ બંને માર્ગો પર જોખમ વેપાર પર ઊંડી અસર કરી શકે છે. જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ બંધ થાય છે, તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધશે, જેના કારણે ભારતના આયાત બિલમાં વધારો થશે, ફુગાવો વધશે અને દેશની નાણાકીય સ્‍થિતિ પર દબાણ વધશે. શિપિંગ વીમો અને નૂર દર પણ વધશે. આનાથી એશિયા અને યુરોપ સાથે ભારતના એકંદર વેપાર પર અસર પડશે.

એમ્‍કે ગ્‍લોબલ ફાઇનાન્‍શિયલ સર્વિસીસના મતે, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં બેરલ દીઠ ૧૦ ડોલરનો વધારો ભારતના ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) ફુગાવામાં વાર્ષિક ૩૫ બેસિસ પોઇન્‍ટનો વધારો કરે છે. સરકાર વિકલ્‍પો શોધી રહી છે. ભારત યુરોપ અને અમેરિકા સાથે વેપાર માટે પૂર્વીય માર્ગો પર વિચાર કરી રહ્યું છે અને પુરવઠાની મર્યાદા ટાળવા માટે રશિયા પાસેથી વધુ તેલ ખરીદવાની યોજના ધરાવે છે.

ગ્‍લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) ના સ્‍થાપક અજય શ્રીવાસ્‍તવના મતે, જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે, તો તે સમગ્ર ÃSÎ ક્ષેત્રમાં લશ્‍કરી સંઘર્ષ તરફ દોરી શકે છે. જો આવું થશે, તો તેની વૈશ્વિક અર્થવ્‍યવસ્‍થા પર અને ખાસ કરીને ભારત જેવા ઊર્જા-આધારિત અર્થતંત્રો પર ગંભીર અસર પડશે. ભારતની ઈરાન સાથે ઊંડી ઐતિહાસિક, સાંસ્‍કળતિક અને આર્થિક ભાગીદારી છે.(૩૮.૧૩)