26 જૂન 2025: ભારતીય અને બાંગ્લાદેશી સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ છે ત્રણ બીઘા ગલિયારો (Tin Bigha Corridor). આ એ ભારતીય જમીનનો ટુકડો છે જે આજે એટલે કે 26 જૂન, 1992 ના રોજ 999 વર્ષ માટે બાંગ્લાદેશને લીઝ પર આપવામાં આવ્યો હતો. ભલે આ ભારતની જમીન હોય, પરંતુ તેનો ઉપયોગ બાંગ્લાદેશ કરી શકે છે. આ ગલિયારાનો મુખ્ય હેતુ બાંગ્લાદેશના દહગ્રામ-અંગરપોટા (Dahagram–Angarpota) એન્ક્લેવ ને સીધો જમીની માર્ગે બાંગ્લાદેશ સાથે જોડવાનો હતો. આ એકમાત્ર એવી જગ્યા છે જ્યાં બાંગ્લાદેશી નાગરિકો પાસપોર્ટ કે વિઝા વિના અવરજવર કરી શકે છે, અને ભારતીય સુરક્ષા અધિકારીઓ તેમની તપાસ પણ કરી શકતા નથી.

ત્રણ બીઘા ગલિયારો ક્યાં આવેલો છે?
આ ગલિયારો ભારતના પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યના કૂચ બિહાર જિલ્લામાં આવેલો છે અને બાંગ્લાદેશના રંગપુર ડિવિઝન સાથે જોડાયેલો છે. આ એક નાનો ભૂમિ વિસ્તાર છે, જે આશરે 3 બીઘા (લગભગ 1.15 એકર) જેટલો છે. ભારતે આ જમીન 999 વર્ષ માટે બાંગ્લાદેશને લીઝ પર આપી છે, પરંતુ તેના પર ભારતનો અધિકાર યથાવત છે.

આ કહાણીની શરૂઆત ક્યારે થઈ?
આ સમસ્યા આઝાદીના સમયથી હતી, પરંતુ તેની સાચી કહાણી બાંગ્લાદેશના નિર્માણ પછી શરૂ થઈ. તે સમયે બંને દેશોની સરહદ પર એવા ઘણા વિસ્તારો હતા જે વહીવટી રીતે એક દેશના અધિકારમાં હતા, પરંતુ ત્યાં પહોંચવાનો રસ્તો બીજા દેશમાંથી પસાર થતો હતો. આનાથી નાગરિકોને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડતો હતો. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, 1971 માં બંને દેશો વચ્ચે એક કરાર થયો.
1974 માં ભારતની તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધી અને બાંગ્લાદેશના સંસ્થાપક શેખ મુજીબુર રહેમાન વચ્ચે થયેલી સંધિ હેઠળ આ ગલિયારાને બાંગ્લાદેશને સોંપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. જોકે, તેને લાગુ કરવામાં 18 વર્ષ લાગી ગયા અને 1992 માં તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું.

કાનૂની અડચણો અને વિરોધ
શરૂઆતમાં, બાંગ્લાદેશે બેરુબારીનો વિસ્તાર ભારતને આપી દીધો, પરંતુ ભારત તરફથી તેને ત્રણ બીઘા ગલિયારો મળી શક્યો ન હતો. આનું કારણ ઘણી કાનૂની અડચણો હતી. આ નિર્ણયનો પશ્ચિમ બંગાળના સ્થાનિક લોકો અને વિરોધ પક્ષોએ વિરોધ કર્યો હતો. કેટલાક લોકોને ડર હતો કે આનાથી સુરક્ષા સંબંધિત જોખમો ઊભા થઈ શકે છે.

મામલો ગુંચવાતા, 1982 માં ફરીથી કરાર થયો, પરંતુ ત્યારે પણ કામ બન્યું નહીં. આખરે એવું નક્કી થયું કે આ ગલિયારો દિવસમાં 6 કલાક માટે બાંગ્લાદેશી લોકોની અવરજવર માટે ખોલવામાં આવશે.

26 જૂન 1992 નો મોટો કરાર
ત્રણ બીઘા ગલિયારાને લઈને એક મોટો કરાર 26 જૂન, 1992 ના રોજ થયો. આ અંતર્ગત ભારતમાં આવતો 178 x 85 ચોરસ મીટરનો આ વિસ્તાર 999 વર્ષ માટે બાંગ્લાદેશને લીઝ પર આપવામાં આવ્યો. જોકે, આ વિસ્તાર પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ભારતનું જ રહ્યું. આનાથી વર્ષોથી ટુકડાઓમાં રહેતા બાંગ્લાદેશી નાગરિકોને મોટી રાહત મળી. આની મદદથી બાંગ્લાદેશીઓ હવે પોતાની મરજી મુજબ ગમે ત્યારે ભારતમાંથી બહાર જવા અને પોતાના દેશમાં પ્રવેશ કરવા માટે આ રસ્તાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

2011 અને 2015 ના મહત્વપૂર્ણ કરારો
•    સપ્ટેમ્બર 2011: તત્કાલીન ભારતીય પ્રધાનમંત્રી ડો. મનમોહન સિંહ અને બાંગ્લાદેશના પ્રધાનમંત્રી શેખ હસીના વચ્ચે ત્રણ બીઘા કોરિડોરને લઈને વધુ એક સમજૂતી થઈ. 19 ઓક્ટોબરે બાંગ્લાદેશના પ્રધાનમંત્રી શેખ હસીનાએ જાહેરાત કરી કે ત્રણ બીઘા ગલિયારો હવે ચોવીસ કલાક ખુલ્લો રહેશે.
•    2015 નો ભૂમિ સીમા કરાર: 2015 માં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ભૂમિ સીમા કરાર (Land Boundary Agreement) થયો, જેમાં તમામ એન્ક્લેવ્સ (નાના-નાના વિવાદિત ક્ષેત્રો) ની આપ-લે કરવામાં આવી. આ પછી દહગ્રામ-અંગરપોટા સહિત તમામ એન્ક્લેવ્સનો મુદ્દો કાયમી ધોરણે ઉકેલાઈ ગયો, પરંતુ ત્રણ બીઘા ગલિયારો બાંગ્લાદેશના ઉપયોગમાં જ રહ્યો.

શું ભારત આ ગલિયારો પાછો લઈ શકે છે?
આ એક જટિલ પ્રશ્ન છે જેના જવાબ કાનૂની અને રાજકીય પાસાંઓ પર નિર્ભર કરે છે. કરારની શરતો અનુસાર, આ એક લાંબા ગાળાનો પટ્ટો છે જેમાં સમય પહેલા સમાપ્તિની કોઈ જોગવાઈ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર, આવા કરારો તોડવા મુશ્કેલ છે, ખાસ કરીને જો બંને દેશોની સંમતિ ન હોય.

જોકે, જો બાંગ્લાદેશ સહમત થાય તો ભારત તેને પાછો લઈ શકે છે, પરંતુ તેની સંભાવના ઓછી છે કારણ કે આ ગલિયારો બાંગ્લાદેશ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત જો એકતરફી કાર્યવાહી કરે તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાશે અને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો પર ખરાબ અસર પડશે. જો બંને દેશો કોઈ નવા કરાર પર સહમત થાય અથવા બાંગ્લાદેશ કોઈ કારણસર આ ગલિયારાનો ઉપયોગ બંધ કરે, તો તેની સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.

ત્રણ બીઘા ગલિયારો ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના જટિલ છતાં સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધોનું એક જીવંત ઉદાહરણ છે. શું આવા વધુ સીમા સંબંધિત કરારો ભવિષ્યમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવી શકશે?