નવી દિલ્હી 26 જૂન 2025: ભારતીય અવકાશયાત્રી ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લા એ એક્સિયોમ મિશન 4 (Ax-4) ના ભાગરૂપે આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (ISS) સાથે સફળતાપૂર્વક ડોક કર્યું છે.1 સ્પેસએક્સના ક્રૂ ડ્રેગન દ્વારા નાસાના કેનેડી સ્પેસ સેન્ટરથી લોન્ચ કરાયેલું અવકાશયાન, કલાકોની ભ્રમણકક્ષાની યાત્રા પછી ISS પર પહોંચ્યું હતું. આ સાથે, વિંગ કમાન્ડર રાકેશ શર્માના 1984ના મિશનના 41 વર્ષ પછી ભારત માનવ અવકાશ ઉડાનમાં પરત ફર્યું છે.

શુક્લા અંતરિક્ષમાં તેમની પખવાડિયા લાંબી યાત્રા શરૂ કરી રહ્યા છે, ત્યારે અહીં જાણો તેઓ શું ખાશે, શું અભ્યાસ કરશે અને તેમનો દૈનિક કાર્યક્રમ કેવો હશે.

શુક્લાના મેનૂમાં શું છે?
જેમ જેમ શુક્લા ભ્રમણકક્ષામાં સ્થિર થાય છે, તેમ તેમ તેઓ ઘરેથી કેટલાક સ્વાદિષ્ટ ભોજન પણ સાથે લઈ ગયા છે: મેંગો નેક્ટર, ગાજરનો હલવો અને મગ દાળનો હલવો, જે ખાસ અવકાશ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.2 લિફ્ટઓફ પહેલા એક પત્રકાર પરિષદમાં શુક્લાએ કહ્યું હતું કે, "અવકાશમાં ખાવા માટે પુષ્કળ ભોજન હશે, પરંતુ હું મારી સાથે મેંગો નેક્ટર, ગાજરનો હલવો અને મગ દાળનો હલવો લઈ જઈશ."
તેમણે એ પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે તેઓ આ ભોજન તેમના સાથી અવકાશયાત્રીઓ સાથે સ્ટેશન પર શેર કરવાની યોજના ધરાવે છે. આ ભારતીય સ્વાદિષ્ટ ભોજન પ્રિઝર્વેટિવ-મુક્ત, વ્યાવસાયિક રીતે જંતુરહિત (commercially sterile) અને 12 મહિનાથી વધુ સમય સુધી શેલ્ફ-સ્ટેબલ રહે તે રીતે ISRO ની ડિફેન્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ બાયો-ડિફેન્સ ટેકનોલોજીસ (DIBT) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યા છે.

DIBT ના વડા ડો. આર. કુમારે એનડીટીવીને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, "આ ખોરાક કોઈપણ પ્રિઝર્વેટિવ્સ વિના છે, વ્યાવસાયિક રીતે જંતુરહિત છે અને રૂમના તાપમાને 12 મહિનાથી વધુ સમય સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે."

અંતરિક્ષમાં વિજ્ઞાન: પોષણ અને પાકના પ્રયોગો
15-દિવસના મિશન દરમિયાન, શુક્લા માઇક્રોગ્રેવિટીમાં પોષણ અને કૃષિ પર કેન્દ્રિત ભારતીય-ડિઝાઇન કરાયેલા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોનું નેતૃત્વ કરશે. તેમના પ્રાથમિક કાર્યોમાં શામેલ છે:
•    ખાદ્ય માઇક્રોએલ્ગીનો અભ્યાસ: અવકાશ કિરણોત્સર્ગ અને માઇક્રોગ્રેવિટી પોષક ઘનતાને કેવી રીતે અસર કરે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવું.5
•    છ પાકની બીજની જાતોને અવકાશની પરિસ્થિતિઓમાં ખુલ્લા પાડવા: આ બીજને આનુવંશિક ફેરફારો, માઇક્રોબાયલ લોડ અને પોષણ મૂલ્યના વિશ્લેષણ માટે પૃથ્વી પર પાછા લાવવામાં આવશે, જે ભવિષ્યની અવકાશ ખેતીની પહેલ માટે મહત્વપૂર્ણ ડેટા પ્રદાન કરશે.
આ પ્રયોગો ISRO ના મિશનમાં યોગદાનનો ભાગ છે અને ટકાઉ અવકાશ જીવનમાં લાંબા ગાળાના લક્ષ્યોને ટેકો આપવાની અપેક્ષા છે.

ISS પર વ્યસ્ત દૈનિક કાર્યક્રમ
ISS પર અવકાશયાત્રીઓ માટેના સામાન્ય દૈનિક શેડ્યૂલ મુજબ, શુક્લાનો દૈનિક કાર્યક્રમ આ પ્રમાણે હોઈ શકે છે:
•    વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો: મોટાભાગના કામકાજના કલાકોમાં વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોનું પ્રભુત્વ રહેશે.
•    શારીરિક વ્યાયામ સત્રો: શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં સ્નાયુ અને હાડકાના નુકસાનને ઘટાડવા માટે શારીરિક વ્યાયામ સત્રો ફરજિયાત છે.
•    જમીન નિયંત્રણ સાથે સંચાર લિંક્સ: જમીન નિયંત્રણ સાથે સંચાર લિંક્સ અને ભારતીય સંશોધન ટીમોને સમયાંતરે અપડેટ્સ તેમના કાર્યકારી દિવસનો ભાગ હોવાની શક્યતા છે.
•    બાકીનો સમય: બાકીનો સમય ક્રૂ બ્રીફિંગ, સિસ્ટમ તપાસ અને મર્યાદિત વ્યક્તિગત સમય માટે આરક્ષિત છે.
આ માંગવાળા દૈનિક કાર્યક્રમ વચ્ચે, તેઓ રાકેશ શર્મા માટે એક ગુપ્ત સંભારણું લઈ રહ્યા છે, જે તેઓ પરત ફર્યા પછી તેમને રજૂ કરવાનો ઇરાદો ધરાવે છે. શુક્લાએ ભેટ જાહેર કર્યા વિના કહ્યું, "તેઓ મને ઘણી બાબતો પર સલાહ આપી રહ્યા છે, જેમાં આ મિશન માટે કેવી રીતે તૈયારી કરવી તે શામેલ છે."

'જોય' નામનો હંસ અને અબજો આશાઓ
ક્રૂ સાથે એક નાનો સફેદ રમકડાનો હંસ છે જેનું નામ 'જોય' છે, જેને શૂન્ય-ગુરુત્વાકર્ષણ સૂચક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. આ હંસ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શાણપણ, પોલેન્ડમાં શુદ્ધતા અને હંગેરીમાં કૃપાનું પ્રતીક છે, જે શુક્લાના સાથી Ax-4 ક્રૂ સભ્યોના ગૃહ દેશો છે.

જેમ જેમ તેમની યાત્રાને ઘરે ધ્યાન મળી રહ્યું છે, તેમ તેમ લખનઉમાં શુક્લાના પોસ્ટરો લાગી ગયા છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો તેમના વતનના પુત્રની ઐતિહાસિક ઉડાનની ઉજવણી કરી રહ્યા છે.

જેમ તેમણે લિફ્ટઓફ પહેલા કહ્યું હતું, "હું ફક્ત સાધનો અને ઉપકરણો જ નહીં, હું અબજો હૃદયોની આશાઓ અને સપના પણ સાથે લઈ જાઉં છું."

શુભાંશુ શુક્લાનું આ મિશન ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમ માટે કેટલું મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે?