<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Friday, 27th June 2025

તાનસેનની સમાધિ પર 'કબજો' જમાવવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ : ભોપાલમાં ૧૬મી સદીનું ઐતિહાસિક સ્મારક વારંવાર કાનૂની વિવાદમાં કેમ સપડાય છે? હાઈકોર્ટે ASIના પક્ષમાં આપ્યો ઐતિહાસિક ચુકાદો!

"રાષ્ટ્રીય નુકસાન" ટાળવા માટે સ્મારકની મૌલિકતા અને પવિત્રતા જાળવવાનો હાઈકોર્ટનો આદેશ : દાયકાઓ જૂના કાનૂની સંઘર્ષનો અંત, અનધિકૃત પ્રવૃત્તિઓ પર કડક પ્રતિબંધ!

ભોપાલ : મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે ગ્વાલિયરમાં સુફી સંત હઝરત શેખ મુહમ્મદ ઘૌસની સમાધિ પર ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓની મંજૂરી આપવાની એક ખાનગી વ્યક્તિની અરજીને ફગાવી દીધી છે. આ સ્મારક માત્ર ઐતિહાસિક મહત્વનું જ નથી, પરંતુ સમ્રાટ અકબરના દરબારના સુપ્રસિદ્ધ સંગીતકાર તાનસેનની કબર પણ આ જ પરિસરમાં આવેલી છે. આ ચુકાદો ભારતના ઐતિહાસિક સ્મારકોના સંરક્ષણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થયો છે.
તાનસેન અને શેખ મુહમ્મદ ઘૌસની સમાધિનું અપ્રતિમ મહત્વ:
આ સમાધિ સુફી સંત શેખ મુહમ્મદ ઘૌસના ૧૫૬૩ માં અવસાન પછી કોઈક સમયે બની હતી અને તે નોંધપાત્ર સ્થાપત્ય અને ઐતિહાસિક મૂલ્ય ધરાવે છે. તેને અકબરના શાસનકાળ (૧૫૫૬-૧૬૦૫) ની સૌથી નોંધપાત્ર રચનાઓમાંની એક ગણવામાં આવે છે. સુફી પરંપરા તાનસેનને શેખ મુહમ્મદ ઘૌસના શિષ્ય તરીકે વર્ણવે છે, જે આ સ્થળના સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક જોડાણને વધુ ઊંડું બનાવે છે.
જસ્ટિસ આનંદ પાઠક અને હૃદેશની ખંડપીઠે ૧૬ જૂને સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે આ સ્મારકને "અત્યંત કાળજી અને સાવચેતીથી સુરક્ષિત રાખવું જોઈએ" અને જો તે "તેની મૌલિકતા, પવિત્રતા અને જીવંતતા" ગુમાવે તો તે "રાષ્ટ્રીય નુકસાન" થશે. આ સમાધિ પ્રાચીન સ્મારકો અને પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષ અધિનિયમ, ૧૯૫૮ હેઠળ કેન્દ્રીય સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, અને ૧૯૬૨ થી ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા તેની જાળવણી કરવામાં આવે છે.
પુનરાવર્તિત કાનૂની પડકારો: એક દાયકાઓ જૂનો વિવાદ:
સુફી માસ્ટર હઝરત શેખ મુહમ્મદ ઘૌસની ગ્વાલિયરમાં આવેલી આ સમાધિની માલિકીને લઈને વારંવાર કાનૂની લડાઈઓ લડવામાં આવી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે અરજદાર કે તેના પરિવારનો સમાધિ પર કોઈ કાનૂની અધિકાર કે માલિકી નથી, અને છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં આ મામલો અનેક વખત લડવામાં આવ્યો છે અને તેનું નિરાકરણ લાવવામાં આવ્યું છે. ASI અને ભારત સરકારે સતત જાળવી રાખ્યું છે કે આ મામલો કાયદાકીય રીતે અંતિમ સ્વરૂપ પામ્યો છે.
અગાઉના કેસની વિગતો દર્શાવે છે કે આ એક લાંબી અને નિષ્ફળ લડાઈ રહી છે:
 * ૧૯૯૫: એક પીરઝાદા સૈયદ અલી હસને સમાધિની માલિકી માંગીને દીવાની દાવો દાખલ કર્યો, જે ૨૦૦૪ માં ફગાવી દેવામાં આવ્યો.
 * ૨૦૦૪: અલી હસનના બે પુત્રો અને બે પુત્રીઓએ પ્રથમ અપીલ દાખલ કરી, જે પણ વિગતવાર ન્યાયિક આદેશ દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી.
 * ૧૯૯૬: અલી હસનના પુત્ર સૈયદ મુહમ્મદ હસને એક અલગ દીવાની દાવો દાખલ કર્યો, જે ૧૯૯૯ માં ફગાવી દેવામાં આવ્યો.
 * ૨૦૦૨: તે ચુકાદા સામે એક દીવાની પુનરાવર્તન અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી, જે ૨૦૦૨ માં નકારી કાઢવામાં આવી.
 * ૨૦૧૫: બીજી અપીલ ૨૦૧૫ માં નકારી કાઢવામાં આવી.
 * ૨૦૧૬: સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ દાખલ કરાયેલી સમીક્ષા અરજી ૨૦૧૬ માં ફગાવી દેવામાં આવી.
આટલા લાંબા ઇતિહાસની નિષ્ફળતાઓ છતાં, સૈયદ સબલા હસને ૨૦૧૯ માં મધ્યપ્રદેશ વકફ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ સમાધિ પર માલિકી અને ધાર્મિક નિયંત્રણની માંગણી કરતો કેસ દાખલ કર્યો. ૨૦૨૨ માં, આ અરજીને પણ નકારી કાઢવામાં આવી હતી, જેમાં ટ્રિબ્યુનલે ASI ની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો.
વર્તમાન અરજી અને ASI નો પક્ષ: સ્મારકની સુરક્ષા સર્વોપરી!
આ વર્તમાન અરજી સૈયદ સબલા હસન દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમણે પોતાને સમાધિના સજ્જાદા નશીન, અથવા આધ્યાત્મિક કેરટેકર, તેમજ સંતના કાનૂની વારસદાર હોવાનો દાવો કર્યો હતો. તેમણે સમાધિ પર ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓ, જેમાં વાર્ષિક ઉર્સ (એક સ્મૃતિ સુફી મેળાવડો) શામેલ છે, કરવાની પરવાનગી માંગી હતી. હસને દલીલ કરી હતી કે આ પ્રથાઓ ચાર સદીઓથી વધુ સમયથી સ્થળ પર ચાલી રહી હતી, અને આવા કાર્યક્રમો પરના પ્રતિબંધો મનસ્વી અને ગેરકાયદેસર હતા.
જોકે, ASI એ મજબૂત રીતે રજૂઆત કરી હતી કે અરજદારો ખોટા દાવા કરી રહ્યા છે અને સ્મારકની જાળવણી અને સુરક્ષામાં દખલ કરી રહ્યા છે. ASI એ હાઈકોર્ટને જણાવ્યું હતું કે પરિસરમાં ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી હતી — જેમાં ઇલેક્ટ્રિકલ વાયરિંગ, લાઇટ, તંબુ અને ભઠ્ઠીઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી — દિવાલોમાં ખીલા ઠોકવામાં આવી રહ્યા હતા, અને એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરવામાં આવી હતી જે પર્યટનને અવરોધતી હતી અને સ્મારકની માળખાકીય અખંડિતતા, અને સાંસ્કૃતિક અને સ્થાપત્ય ગૌરવને નબળી પાડતી હતી.
કોર્ટે ASI સાથે સંપૂર્ણપણે સંમતિ દર્શાવી હતી કે કેન્દ્રીય સંરક્ષિત સ્મારક પર ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોને મંજૂરી આપી શકાય નહીં. આ કેસ ઐતિહાસિક સ્મારકોના સંરક્ષણ અને તેના દુરૂપયોગને રોકવાના મહત્વને ભારપૂર્વક રેખાંકિત કરે છે, જે આપણા રાષ્ટ્રીય વારસાને જાળવવા માટે કાયદાકીય કડકાઈ કેટલી જરૂરી છે તે દર્શાવે છે.

 

(8:43 PM IST)