લખનઉ : શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમે સોનું કે ચાંદી ખાઈ શકો છો? આ સાંભળીને ભલે અજીબ લાગે, પરંતુ ભારતમાં, ખાસ કરીને લખનઉ અને ઉત્તર ભારતના મોટા શહેરોમાં, ચાંદીનો વરખ સદીઓથી આપણી થાળીનો હિસ્સો રહ્યો છે. જ્યાં પશ્ચિમી દેશોના મહેમાનો ઘણીવાર મીઠાઈઓ કે પુલાવ પર લગાવેલી ચાંદીની પાતળી પરત હટાવીને ખાવાનું પસંદ કરે છે, ત્યાં આપણે ભારતીયો તેને મોટા ચાખથી ખાઈએ છીએ. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ માત્ર ખાવાની સુંદરતા જ નથી વધારતો, પણ તેની પાછળ ઊંડો આયુર્વેદિક અને પારંપરિક મહત્વ પણ છુપાયેલું છે?
 
શોભાથી આગળ, સ્વાસ્થ્યનો ખજાનો!
ચાંદીના વરખનો ઉપયોગ ફક્ત ખાવાની વસ્તુઓને સુંદર બનાવવા માટે જ નથી થતો, પરંતુ તેને તાકાત અને સ્વાસ્થ્ય માટે પણ વાપરવામાં આવે છે. જૂના હકીમ અને વૈદ્યો આજે પણ દર્દીઓને ફળોના મુરબ્બા સાથે ચાંદીનો વરખ ખાવાની સલાહ આપે છે. મનાય છે કે ચાંદીના વરખને ઔષધિ તરીકે વાપરવાનો વિચાર મહાન હકીમ લુકમાનના મગજમાં આવ્યો હતો. સોના, ચાંદી અને મોતીના ભસ્મ તો દવાઓમાં સદીઓથી વપરાય છે, પરંતુ વરખનો આ અનોખો ઉપયોગ કદાચ યુનાન કે મુસ્લિમ દેશોમાંથી ભારતમાં આવ્યો છે.
 
અદભૂત કારીગરી: ચાંદીને કાગળ કરતાં પણ પાતળો બનાવવાની કળા!
આ કોઈ સહેલું કામ નથી. ચાંદીના નાના, લગભગ અડધા ઇંચના ચોરસ ટુકડાઓને એક ખાસ ઝીણી ઝીલ્લીના કવરમાં રાખીને, પથ્થરના એરણ પર લોખંડના હથોડા વડે ટીપી-ટીપીને એટલો પાતળો વરખ બનાવવામાં આવે છે કે તે કાગળ કરતાં પણ પાતળો હોય અને ખાતી વખતે ગળામાં ન ફસાય. લખનઉના જૂના શહેરમાં લગભગ ચારસો કારીગરો આ ઝીણવટભરી કળામાં રોકાયેલા છે. મોહમ્મદ આરિફ જેવા કારીગરોના ઘરમાં તો પાંચ-છ પેઢીઓથી આ કામ ચાલી રહ્યું છે.

દોઢ કલાકમાં લગભગ દોઢસો વરખની એક ગડ્ડી તૈયાર થઈ જાય છે, પરંતુ આ માટે અસાધારણ કુશળતા અને સતત અભ્યાસની જરૂર પડે છે. હથોડો ચલાવવાની આ કળા શીખવામાં એક વર્ષથી વધુ સમય લાગે છે, જેથી વરખ બધી બાજુથી સરખો પાતળો, ચોરસ અને ફાટ્યા વગરનો તૈયાર થઈ શકે.
 
તહેવારોથી લગ્ન સુધી: દરેક શુભ અવસરે ચાંદીનો વરખ!
લખનઉના બજારોમાં જો મીઠાઈ ચાંદીના વરખ વગર વેચાય, તો વેચનાર અને ખરીદનાર બંનેને 'ગામડિયા' ગણવામાં આવે છે! તહેવારોમાં, ખાસ કરીને ઈદના પવિત્ર અવસરે, શીરીની (મીઠાઈ) અને સેવૈયાને ચાંદીના વરખથી શણગારવામાં આવે છે. લગ્ન-પ્રસંગે તો નારિયેળ, સોપારી અને પતાસાને પણ ચાંદીના વરખથી મઢવામાં આવે છે. આ માત્ર દેખાવમાં જ આકર્ષક નથી લાગતું, પણ ભારતના દરેક ખૂણે ચાંદીને પવિત્ર અને શુભ માનવામાં આવે છે.

ચાંદીનો વરખ બનાવતા કારીગરોને ભલે બહુ વધારે મજૂરી ન મળતી હોય, પરંતુ આ વાતનો સંતોષ ચોક્કસ છે કે તેમનો શ્રમ ક્યારેય વ્યર્થ જતો નથી અને તેમનો બનાવેલો નાજુક ઉત્પાદ ક્યારેય નકામો થતો નથી. આ માત્ર એક ખાવાની વસ્તુ નથી, પરંતુ આપણી સંસ્કૃતિ, કલા અને પરંપરાનું એક સુંદર પ્રતીક છે.