નવી દિલ્હી :  હિન્દી સિનેમા માટે 1950 થી 1970નો દાયકો એવો સુવર્ણકાળ હતો જ્યારે લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફીનો અવાજ દરેક દિલની ધડકન હતો. તેમના ગીતો દરેક જુબાન પર ચડેલા હતા અને તેમની મધુરતા દરેક મહેફિલની શાન હતી. પરંતુ આ ઝાકઝમાળ ભરેલા દાયકામાં એક એવી ગાયિકા પણ હતી, જેમનો મખમલી અને ભાવપૂર્ણ અવાજ લાખો દિલને સ્પર્શ્યો, છતાં તેઓ સમયના પ્રવાહમાં ક્યાંક પાછળ રહી ગયા. આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુબારક બેગમની, જેમની ગાયકીનો જાદુ 'કભી તન્હાઇઓં મેં યૂં, હમારી યાદ આયેગી' જેવા ગીતોમાં આજે પણ જીવંત છે.

ગઝલોની ગહેરાઈ અને ભાવનાઓનો સમંદર
5 જાન્યુઆરી, 1936ના રોજ રાજસ્થાનના ઝુનઝુનુ જિલ્લાના સુજાનગઢ કસબામાં જન્મેલા મુબારક બેગમના અવાજમાં ગઝલોની ગહેરાઈ અને ભાવનાઓનો સમંદર હતો, જે શ્રોતાઓની આત્માને સ્પર્શી જતો. ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોથી પોતાના કરિયરની શરૂઆત કરનાર મુબારક બેગમનું બાળપણ ગરીબીમાં વીત્યું અને આ જ કારણોસર તેમને શિક્ષણ ન મળી શક્યું, પરંતુ સંગીત પ્રત્યેનો તેમનો લગાવ બાળપણથી જ હતો. તેમણે કિરાના ઘરાનાના ઉસ્તાદ રિયાઝુદ્દીન ખાન અને ઉસ્તાદ સમદ ખાન પાસેથી સંગીતની તાલીમ લીધી અને અહીંથી જ ગાયકી તરફ તેમનો ઝુકાવ વધુ વધ્યો.

બોલિવૂડમાં પ્રવેશ અને સદાબહાર ગીતો
મુબારક બેગમે ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પર ગીતો ગાયા અને તેમનો અવાજ સંગીતકારોનું ધ્યાન ખેંચી શક્યો. બાદમાં તેમને બોલિવૂડમાંથી પણ ઓફરો મળવા લાગી. 1949માં ફિલ્મ 'આઈએ' માં તેમને પહેલો મોકો મળ્યો. તેમણે 'મોહે આને લગી અંગડાઈ, આજા આજા' ગીત ગાયું. આ ફિલ્મમાં તેમણે લતા મંગેશકર સાથે યુગલ ગીત પણ ગાયું હતું. 1950 અને 1960ના દાયકા દરમિયાન તેમણે એસડી બર્મન, શંકર જયકિશન અને ખૈયામ જેવા દિગ્ગજ સંગીતકારો સાથે કામ કર્યું.

તેમનું સૌથી પ્રખ્યાત ગીત 'કભી તન્હાઇઓં મેં યૂં, હમારી યાદ આયેગી' 1961માં આવેલી ફિલ્મ 'હમારી યાદ આયેગી' નું છે. આ ગીતને દરેક વ્યક્તિએ ખૂબ વખાણ્યું. તેમણે 'મુજકો અપને ગલે લગા લો, ઓ મેરે હમરાહી' (ફિલ્મ હમરાહી, 1963), 'હમ હાલ-એ-દિલ સુનાયેંગે' (મધુમતી, 1958) અને 'વાદા હમસે કિયા, દિલ કિસી કો દિયા' (સરસ્વતીચંદ્ર) જેવા મશહૂર ગીતોને પોતાનો અવાજ આપ્યો.

મુબારક બેગમે 1950 થી 1970ના દાયકા વચ્ચે 115 થી વધુ ફિલ્મોમાં 175 થી વધુ ગીતો ગાયા, જેમાંથી ઘણા ગીતો આજે પણ સદાબહાર છે. જોકે, તેમના કરિયરને ફિલ્મ જગતની રાજનીતિએ પ્રભાવિત કર્યું.

ગરીબી અને ગુમનામીમાં અંતિમ દિવસો
ગરીબી અને ગુમનામીમાં પોતાના જીવનના અંતિમ વર્ષો વિતાવનાર આ મહાન ગાયિકાએ પોતાના મૃત્યુ પહેલા ગાવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. મુબારક બેગમે કહ્યું હતું કે, "અલ્લાહ મહાન છે અને મદદ ક્યાંક ને ક્યાંકથી આવી જ જાય છે, પરંતુ જો મારે મારા માટે મદદ માંગવી પડે, તો હું શું કહું? બીજાઓને ખબર હોવી જોઈએ કે આ રીતે જીવવું કેટલું મુશ્કેલ છે. ભલે મારી પાસે હવે પહેલા જેવું કામ ન હોય, પણ મારું નામ હજી પણ જીવંત છે. દુઆ કરજો કે મને કંઈક મદદ મળે."

આર્થિક તંગી હોવા છતાં મુબારક બેગમે ક્યારેય કોઈની સામે હાથ લંબાવ્યો નહીં અને પોતાની ખુદ્દારી જાળવી રાખી. લાંબી બીમારી બાદ 18 જુલાઈ, 2016ના રોજ મુંબઈના જોગેશ્વરી સ્થિત તેમના નિવાસસ્થાને તેમનું નિધન થયું. તેઓ 80 વર્ષના હતા. તેમના નિધને હિન્દી સિનેમાના સુવર્ણ યુગના એક મહાન અવાજને હંમેશ માટે શાંત કરી દીધો. તેમની કલા અને કરુણ જીવન કથા આજે પણ સંગીતપ્રેમીઓને વિચારતા કરી દે છે.