નવી દિલ્હી : માલદીવ્સના પ્રમુખ મોહમ્મદ મુઇઝુ, જેઓ "ઇન્ડિયા આઉટ" ના સૂત્ર સાથે સત્તામાં આવ્યા હતા, તેમણે આજે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદી માટે માલેમાં લાલ જાજમ બિછાવીને સૌને આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે. શુક્રવારે (જુલાઈ ૨૫) વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીની માલદીવ્સ મુલાકાત દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક દર્શાવે છે, જે મુઇઝુ સરકારના સત્તામાં આવ્યા બાદ તળિયે પહોંચી ગયા હતા. મુઇઝુ, જે એક સમયે ભારત વિરોધી અભિયાનના મુખ્ય પ્રણેતા હતા, તેઓ હવે ભારત તરફી બનવા શા માટે મજબૂર થયા? તેનો સરળ જવાબ છે: અર્થતંત્ર. ચાલો જોઈએ કે કેવી રીતે મુઇઝુ બદલાયા અને માલદીવ્સ ફરીથી ભારતને શા માટે પસંદ કરી રહ્યું છે.
મુઇઝુનો રાજકીય ઉદય અને ભારત વિરોધી વલણનો પ્રારંભ
મોહમ્મદ મુઇઝુનો રાજકીય ઉદય "ઇન્ડિયા આઉટ" અભિયાનને સમર્થન આપીને થયો હતો. આ અભિયાન ભારતીય સૈન્ય કર્મચારીઓની હાજરી અને માલદીવ્સના આંતરિક મામલાઓમાં ભારતના કથિત હસ્તક્ષેપના વિરોધ પર કેન્દ્રિત હતું. આ ભારત વિરોધી અભિયાન ૨૦૨૦ આસપાસ શરૂ થયું હતું, જેને મુઇઝુના પી.પી.એમ. (PPM) અને પી.એન.સી. (PNC) પક્ષના સહયોગીઓ દ્વારા ૨૦૨૩ સુધી ખુબ વેગ મળ્યો. મુઇઝુ, જે તે સમયે માલદીવ્સની રાજધાની માલેના મેયર હતા, તેમણે ભારતીય સૈન્યની હાજરીને દ્વીપસમૂહની સાર્વભૌમત્વતા માટે ખતરો ગણાવ્યો હતો.
પ્રમુખ બન્યા પછીના શરૂઆતના વર્ષોમાં મુઇઝુનું ભારત પ્રત્યેનું વલણ અત્યંત આક્રમક રહ્યું હતું. નવેમ્બર ૨૦૨૩માં, તેમણે ૮૦ ભારતીય સૈન્ય કર્મચારીઓને ટાપુઓ છોડી દેવાની માંગણી કરી, જેના કારણે રાજદ્વારી સંબંધોમાં ભારે તણાવ જોવા મળ્યો. જોકે, ડિસેમ્બર ૨૦૨૩માં દુબઈમાં યોજાયેલી આબોહવા સમિટ, COP28, માં મુઇઝુ અને નરેન્દ્રભાઈ મોદી મળ્યા, જ્યાં નેતાઓએ સંવાદ દ્વારા મુદ્દાઓ ઉકેલવા સહમતી દર્શાવી.
ચીન યાત્રા અને લક્ષદ્વીપ વિવાદથી માલદીવ્સના પર્યટનને ફટકો
જાન્યુઆરી ૨૦૨૪માં, મુઇઝુએ ચીનની મુલાકાત લીધી, જે એક પરંપરાગત પ્રથાથી વિપરીત હતું, કારણ કે નવા માલદીવ્સના પ્રમુખો પરંપરાગત રીતે પ્રથમ ભારતની મુલાકાત લે છે.
એ જ મહિને, વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ લક્ષદ્વીપની મુલાકાત લીધી અને સોશિયલ મીડિયા પર સ્નોર્કલિંગ તથા બીચ પર ચાલતા હોય તેવી તસવીરો પોસ્ટ કરી. આને ઘણા ભારતીયો દ્વારા એવા સંદેશ તરીકે જોવામાં આવ્યું કે માલદીવ્સ જવાને બદલે લક્ષદ્વીપની મુલાકાત લેવી જોઈએ. કેટલાક કટ્ટરપંથી માલદીવિયન રાજકારણીઓ આનાથી ગુસ્સે થયા અને ઓનલાઈન નરેન્દ્રભાઈ મોદી પર નિશાન તાકવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી ભારતીય નેટિઝન્સમાં ભારે રોષ ફાટી નીકળ્યો, અને ત્યારબાદ, ભારતીય ટૂર ઓપરેટરો અને એરલાઇન્સે #BoycottMaldives અભિયાન શરૂ કર્યું. આના પરિણામે ભારતીય પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ધરખમ ઘટાડો થયો, જેનાથી પર્યટન પર નિર્ભર માલદીવ્સના અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન થયું. મુઇઝુએ, અધિકારીઓને સસ્પેન્ડ કરતી વખતે, રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનો બચાવ કર્યો હતો.
ભારતીય સૈન્યની વાપસી અને સંબંધોમાં નવજીવન
મે ૨૦૨૪ સુધીમાં, ભારતે તેના સૈનિકોને પાછા ખેંચી લેવા અને તેમને નાગરિકો દ્વારા બદલવા સંમતિ આપી. જૂન ૨૦૨૪ માં, મુઇઝુને વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીના ત્રીજા કાર્યકાળના શપથ ગ્રહણ સમારોરોહમાં આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા, જે સંબંધોમાં પીગળવાનો સંકેત હતો. ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે ઓગસ્ટમાં માલેની મુલાકાત લીધી અને ભારતની "નેબરહુડ ફર્સ્ટ" (પડોશી પ્રથમ) નીતિને પુનરાવર્તિત કરી.
ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ માં, મુઇઝુએ તેમની પ્રથમ સત્તાવાર રાજ્ય યાત્રા ભારતની કરી, જ્યાં બંને દેશોએ એક વ્યાપક આર્થિક અને દરિયાઈ સુરક્ષા ભાગીદારી પર સહમતી દર્શાવી. માલદીવ્સના અર્થતંત્રને મદદ કરવા માટે, ભારતે $૪૦૦ મિલિયન કરન્સી સ્વેપ, $૧૦૦ મિલિયન ટ્રેઝરી બિલ્સ અને વિકાસ સહાય લંબાવી. મુઇઝુએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીને માલદીવ્સના ૬૦મા સ્વતંત્રતા દિવસ માટે અતિથિ વિશેષ તરીકે આમંત્રિત કર્યા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીની હાલની મુલાકાત દરમિયાન, બંને દેશો માળખાકીય સુવિધાઓ, ક્ષમતા નિર્માણ અને સંભવિત મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) પર કરારો કરશે.
મુઇઝુ શા માટે ભારત સાથે સંબંધો સુધારવા મજબૂર થયા? આર્થિક દબાણ મુખ્ય કારણ
મુઇઝુને ભારત સાથે સંબંધો પુનઃસ્થાપિત કરવા શા માટે ફરજ પડી, તેનું મુખ્ય કારણ તેમનું પર્યટન-નિર્ભર અર્થતંત્ર છે, જે માલદીવ્સના જી.ડી.પી. (GDP) માં લગભગ એક તૃતીયાંશ યોગદાન આપે છે. સંબંધો બગડ્યા તે પહેલાં, ભારત ૨૦૨૩માં ૨૦૦,૦૦૦ થી વધુ પ્રવાસીઓ સાથે માલદીવ્સ માટે ટોચનો પર્યટક સ્ત્રોત હતો. #BoycottMaldives અભિયાનને કારણે ભારતીય પર્યટકોની સંખ્યામાં ૪૨ ટકાનો ઘટાડો થયો, જેના કારણે દેશને $૨ બિલિયન સુધીનું નુકસાન થયું. ૨૦૨૪ની મુલાકાત દરમિયાન, મુઇઝુએ ભારતીય પ્રવાસીઓને પાછા ફરવા અપીલ કરવી પડી હતી.
માલદીવ્સના આર્થિક પડકારો:
મધ્ય-૨૦૨૪ સુધીમાં, માલદીવ્સના વિદેશી વિનિમય ભંડાર ઘટીને $૩૯૫ મિલિયન થઈ ગયા, જે માંડ ૧.૫ મહિનાની આયાત માટે પૂરતા હતા. માલદીવ્સ પર ચીનનું $૧.૩૭ બિલિયન અને ભારતનું $૪૦૦.૯ મિલિયન દેવું છે, જેમાં ૨૦૨૫માં $૬૦૦ મિલિયન અને ૨૦૨૬માં $૧ બિલિયનનું પુનર્ભુગતાન કરવાનું છે. ભારત સાથેના તણાવ વચ્ચે, રેટિંગ એજન્સી મૂડીઝે ૨૦૨૪માં માલદીવ્સનું ક્રેડિટ રેટિંગ પણ ઘટાડ્યું હતું. આ સમયે, ભારતની નાણાકીય સહાય માલદીવ્સ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની હતી.
ભારત પર માલદીવ્સની વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક નિર્ભરતા:
માલદીવ્સ પરંપરાગત રીતે તેના ઘણા ખાદ્ય પદાર્થો, આરોગ્ય સંભાળ અને બાંધકામ સામગ્રી માટે ભારત પર નિર્ભર રહ્યું છે. આ રાષ્ટ્ર તુર્કી અથવા યુરોપ જેવા દૂરના દેશોમાંથી તેની આયાતને વૈવિધ્યકરણ કરી શક્યું નથી. આ દરમિયાન, ભારત ગ્રેટર માલે કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ જેવા માળખાકીય સાહસો સાથે એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર બન્યું રહ્યું.
ચીન 'મુશ્કેલીના સમયે મિત્ર' સાબિત ન થયું:
મુઇઝુના પ્રયાસો છતાં અને ચીનને તેમની પ્રથમ રાજ્ય મુલાકાત માટે પસંદ કર્યા પછી પણ, બેઇજિંગે માલદીવ્સને અત્યંત જરૂરી તાત્કાલિક નાણાકીય રાહત પૂરી પાડી ન હતી. ઉલ્લેખ કર્યો તેમ, માલદીવ્સ પર હજુ પણ ચીનનું આશરે $૧.૩૭ બિલિયનનું દેવું છે. આ બધા વચ્ચે, સ્થાનિક ભાવનાઓમાં પરિવર્તન આવ્યું અને ભારત તરફ પાછા ફરવા અને ચીન પર વધુ પડતી નિર્ભરતાનો વિરોધ શરૂ થયો.
નિરાશાજનક, કે પ્રયોગશીલ? મુઇઝુએ શા માટે ભારત પ્રત્યે વલણ બદલ્યું?
એવું કહી શકાય કે મુઇઝુની શરૂઆતની ભારત વિરોધી રેટરિક માત્ર ચૂંટણી જીતવા પૂરતી જ મદદરૂપ હતી. એકવાર સત્તામાં આવ્યા પછી, તેમણે લોકપ્રિયતાવાદને બદલે વ્યવહારિકતા પસંદ કરી, માલદીવ્સના આર્થિક અસ્તિત્વ અને સ્થિરતાને રાજકીય સૂત્રો કરતાં વધુ પ્રાધાન્ય આપ્યું. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ સુધીમાં, મુઇઝુએ માલદીવ્સ માટે ભારતના મહત્વને સ્વીકાર્યું, અને તેના હિતોને નબળા ન પાડવાનું વચન આપ્યું.
ટૂંકમાં, પ્રમુખ મુઇઝુનું "ઇન્ડિયા આઉટ" ના કટ્ટરપંથીમાંથી સહકારી પ્રાદેશિક નેતામાં રૂપાંતર દર્શાવે છે કે માલદીવ્સ જેવા સંવેદનશીલ અર્થતંત્ર માટે લોકપ્રિય વિદેશ નીતિનું મૂલ્ય મર્યાદિત છે.