મુંબઈ, ૨૭ જુલાઈ, ૨૦૨૫ : ચોમાસાની ઋતુમાં મુંબઈમાં સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત જોખમો વધી રહ્યા છે, અને આ વર્ષે ડોકટરોએ ટેપવોર્મ (કૃમિ) ના ચેપના વધતા જતા કેસો અંગે ગંભીર એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. ખાસ કરીને 'ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ' નામની ગંભીર સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, જે મગજને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે. દૂષિત ખોરાક અથવા પાણી દ્વારા ટેપવોર્મ (Taenia solium) ના ઇંડા શરીરમાં પ્રવેશવાથી આ ચેપ લાગે છે, અને ચોમાસામાં પાણી ભરાવા તથા ગંદકીને કારણે તેનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
'ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ' શું છે અને કેવી રીતે બચશો?
ફ્રી પ્રેસ જર્નલના અહેવાલ મુજબ, ન્યુરોલોજિસ્ટ ડો. પવન પાઈએ જણાવ્યું છે કે, "ચોમાસા દરમિયાન લોકો ઘણીવાર મૂળભૂત ખાદ્ય સ્વચ્છતાની અવગણના કરે છે. અધકચરું રાંધેલું માંસ (ખાસ કરીને ડુક્કરનું માંસ) અને અપૂરતા ધોયેલા શાકભાજી ટેપવોર્મ લાર્વા માટે સામાન્ય વાહક બની શકે છે." તેમણે ચેપ કેવી રીતે ફેલાય છે તે સમજાવતા કહ્યું કે, "એકવાર શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી, આ પરોપજીવીઓ મગજમાં સ્થળાંતર કરી શકે છે, જ્યાં તેઓ કોથળીઓ (cysts) વિકસાવે છે જે ખેંચ (seizures), અસહ્ય માથાનો દુખાવો અને કાયમી ન્યુરોલોજીકલ નુકસાન પણ કરી શકે છે."
ચોમાસામાં જોખમ શા માટે વધે છે?
ચોમાસાના મહિનાઓમાં વારંવાર આવતા પૂર અને નબળી સ્વચ્છતા વ્યવસ્થા આવા ચેપ ફેલાવવા માટે આદર્શ પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે. ડો. પાઈએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, બાળકો અને નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો ખાસ કરીને આ ચેપ માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. તેમણે મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, "વારંવાર થતા માથાના દુખાવા અથવા ખેંચને ક્યારેય અવગણશો નહીં. તાત્કાલિક તબીબી સહાય મેળવવાથી જીવ બચી શકે છે અને સંભવિત વિનાશક પરિણામોને અટકાવી શકાય છે."
ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ શું છે?
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) અને સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC) અનુસાર, ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ એ કેન્દ્રીય ચેતાતંત્રનો એક અટકાવી શકાય તેવો પરોપજીવી ચેપ છે, જે ડુક્કરના ટેપવોર્મ "Taenia solium" ના લાર્વા કોથળીઓ દ્વારા થાય છે.
મનુષ્ય દૂષિત ખોરાક (અધકચરું રાંધેલું ડુક્કરનું માંસ), દૂષિત પાણી અથવા નબળી સ્વચ્છતા પ્રથાઓ દ્વારા ટેપવોર્મ ઇંડાના સંપર્કમાં આવવાથી સંક્રમિત થાય છે. પ્રારંભિક આંતરડાનો ચેપ, જેને 'ટેનિયાસિસ' કહેવાય છે, ત્યારે થાય છે જ્યારે પુખ્ત ટેપવોર્મ આંતરડામાં રહે છે. જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો, ચેપ 'સિસ્ટિસરકોસિસ' માં પ્રગતિ કરી શકે છે, જેમાં લાર્વા શરીરના પેશીઓ જેમ કે સ્નાયુઓ, ત્વચા, આંખો અને સૌથી ખતરનાક રીતે, મગજ પર આક્રમણ કરે છે.
જ્યારે આ કોથળીઓ મગજમાં સ્થાયી થાય છે, ત્યારે આ સ્થિતિને ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ કહેવાય છે, જે રોગનું સૌથી ગંભીર સ્વરૂપ છે. તે વિશ્વભરમાં ખેંચ (seizures) નું એક મુખ્ય કારણ છે અને તેનાથી કાયમી ન્યુરોલોજીકલ નુકસાન થઈ શકે છે અથવા તે જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે. આ રોગને 'અવગણવામાં આવેલ પરોપજીવી ચેપ' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તેની ગંભીર અસર હોવા છતાં આરોગ્ય સંભાળ પ્રદાતાઓમાં તેની જાગૃતિનો અભાવ છે.
ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ લેટિન અમેરિકા, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા, ભારત, નેપાળ, ચીન અને આફ્રિકાના કેટલાક ભાગો સહિત અનેક પ્રદેશોમાં સ્થાનિક રોગ છે.
લક્ષણો:
ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસના ક્લિનિકલ લક્ષણો મગજમાં કોથળીઓના સ્થાન, પરોપજીવીઓની સંખ્યા અને વ્યક્તિની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા પર આધાર રાખે છે. ઘણા લોકો એસિમ્પટમેટિક રહી શકે છે, એટલે કે ચેપના કોઈ સ્પષ્ટ સંકેતો દર્શાવતા નથી. જ્યારે લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે ખેંચ (seizures) સૌથી સામાન્ય છે, જે લગભગ ૭૦% લક્ષણવાળા દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. આ ખેંચ રોગના કોઈપણ તબક્કે દેખાઈ શકે છે. વાઈ (એપિલેપ્સી) મુખ્ય લક્ષણ છે અને ઓછા અને મધ્યમ આવકવાળા દેશોમાં મોડા થતી ખેંચનું મુખ્ય કારણ ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ છે.
અન્ય લક્ષણોમાં માથાનો દુખાવો, સ્ટ્રોક, ન્યુરોસાયકિયાટ્રિક સમસ્યાઓ અને જ્ઞાનાત્મક અથવા મોટર કાર્યોમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો શામેલ છે.
નિદાન:
મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ (MRI) નિદાન માટેનું પસંદગીનું સાધન છે. કોમ્પ્યુટેડ ટોમોગ્રાફી (CT) સ્કેન પણ વિવિધ તબક્કાના કોથળીઓના વિકાસને ઓળખવા માટે ઉપયોગી છે.
કેવી રીતે અટકાવશો?
નબળી સ્વચ્છતા, કચરાના અયોગ્ય નિકાલ, શિક્ષણના નીચા સ્તર અને ખુલ્લા ફરતા ડુક્કરો અથવા અનિયંત્રિત ડુક્કર ઉછેરની પ્રથાઓને કારણે જ્યાં Taenia solium ના સંક્રમણની શક્યતા વધુ હોય તેવા પ્રદેશોમાં ન્યુરોસિસ્ટિસરકોસિસ વધુ સામાન્ય છે. આ સંક્રમણ ચક્ર માટે અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિઓ અને ઘરેલું ડુક્કર બંનેની જરૂર પડે છે.
અસરકારક નિવારણમાં સ્વચ્છતા અને સફાઈમાં સુધારો કરવો, શિક્ષણ દ્વારા જાગૃતિ લાવવી અને ડુક્કર ઉછેર તથા માંસ નિરીક્ષણ માટે કડક ધોરણો લાગુ કરવા શામેલ છે.