નવી દિલ્હી: દુનિયાભરમાં લગભગ 1.8 કરોડ ભારતીય મૂળના લોકો છે. આમાં એન્જિનિયરો, ટેક નિષ્ણાતો અને નાણાકીય વ્યવસાયિકો વૈશ્વિક કંપનીઓની ધુરા સંભાળી રહ્યા છે – જેમાં સુંદર પિચાઈ (ગૂગલ), સત્ય નડેલા (માઈક્રોસોફ્ટ) અને ઈન્દ્રા નુયી (પૂર્વ પેપ્સિકો CEO) જેવા દિગ્ગજો પણ સામેલ છે. ત્યારે એક નવો ખ્યાલ 'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન' ચર્ચામાં છે, અને વિયેતનામ આ દિશામાં મોટો કદમ ઉઠાવી રહ્યું છે. જો ભારત પણ વિયેતનામની જેમ વિદેશમાં રહેલા પોતાના પ્રતિભાશાળી લોકોને પાછા વતન બોલાવે તો, માત્ર અમેરિકા કે ચીન જ નહીં, આખો વિશ્વ ભારતને પાછળ છોડી દેશે અને ભારત ખરા અર્થમાં 'વિશ્વગુરુ' તરીકે ઉભરી શકશે!
 
'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન' શું છે અને વિયેતનામ શા માટે આ કરી રહ્યું છે?
'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન' એટલે એવા કુશળ વ્યાવસાયિકો અને નિષ્ણાતોને પોતાના દેશમાં પાછા બોલાવવા, જેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને નોકરી માટે વિદેશ ગયા હોય. વિયેતનામે તાજેતરમાં પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને 'હાઈ-વેલ્યુ' ઉદ્યોગો તરફ લઈ જવા માટે આ નીતિ અપનાવી છે. આ નીતિ હેઠળ, વિયેતનામે વિદેશમાં રહેતા પોતાના કુશળ વ્યાવસાયિકોને પાછા લાવવા માટે ઇમિગ્રેશન નિયમો સરળ બનાવ્યા છે અને 'બેવડી નાગરિકતા' (Dual Citizenship) પણ શરૂ કરી છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય સેમિકન્ડક્ટર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને નાણાકીય ક્ષેત્રોમાં પ્રતિભા પૂલને મજબૂત કરવાનો છે. મિન્હ હોઆંગ જેવા ઘણા વ્યાવસાયિકો અમેરિકામાં સારી નોકરીઓ અને વૈભવી જીવન છોડીને હનોઈ પાછા ફર્યા છે.
 
સુંદર પિચાઈ-સત્ય નડેલા જેવા દિગ્ગજો જો ભારત પાછા આવે તો...?
ભારતે 'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન'ની દિશામાં પહેલેથી જ નાના પગલાં લીધા છે અને તેની અસર દેખાઈ રહી છે. સિલિકોન વેલીમાં 26% સ્ટાર્ટઅપ્સ ભારતીય પ્રવાસીઓ દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, અને વિશ્વ બેંક જેવી સંસ્થાઓમાં પણ ભારતીય વ્યાવસાયિકો મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકામાં છે. જો આ બધી પ્રતિભાઓ - જેમ કે સુંદર પિચાઈ, સત્ય નડેલા - ભારત પાછા ફરે, તો દેશની તકનીકી, નાણાકીય અને ઇનોવેશન ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવી શકે છે.
 
ભારત બનશે ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા: વૈશ્વિક ગુજરાતીઓનું યોગદાન અનમોલ!
ભારત 2030 સુધીમાં વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આપણે પહેલેથી જ અમુક અંશે 'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન'નો લાભ મેળવી રહ્યા છીએ. ઉદાહરણ તરીકે, ઝોહો કોર્પોરેશનના સ્થાપક શ્રીધર વેમ્બુ અમેરિકાથી પાછા ફરીને ભારતમાં તકનીકી ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.

વિયેતનામે ટેક્સમાં છૂટ, રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટમાં રોકાણ અને પ્રવાસીઓ માટે નોકરીની તકો જેવી નીતિઓ અપનાવી છે. જો ભારત પણ આવી જ આકર્ષક નીતિ અપનાવે, તો કરોડો ભારતીય મૂળના લોકો, જેમાં લાખો કુશળ એન્જિનિયરો, ટેક નિષ્ણાતો અને નાણાકીય વ્યાવસાયિકોનો સમાવેશ થાય છે, તેમને વતન પાછા ફરવા માટે પ્રેરિત કરી શકાય છે. તેમના પાછા આવવાથી ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ, ફિનટેક, અને AI જેવા ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં ભારતની સ્થિતિ વધુ મજબૂત થશે.
 
વહીવટી અવરોધો દૂર કરીશું તો જ સફળતા!
વિયેતનામના 'રિવર્સ બ્રેઇન ડ્રેઇન' મોડેલની જેમ, ભારતે પણ વહીવટી અવરોધો ઘટાડવા પડશે. વિયેતનામમાં પ્રાંતીય સ્તરે નિયમોના અસમાન અમલીકરણ અને આશ્રિત વિઝાનો અભાવ જેવી પડકારો છે. ભારતમાં પણ સરકારી પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવવાની અને પ્રવાસીઓ માટે એક અત્યંત આકર્ષક વાતાવરણ બનાવવાની જરૂર છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (GIFT) માં વિદેશી યુનિવર્સિટીઓના કેમ્પસ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે વૈશ્વિક શિક્ષણ અને નોકરીની તકોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

જો ભારત સરકાર આ દિશામાં દ્રઢતાપૂર્વક આગળ વધે, તો વિદેશમાં રહેલી ભારતીય પ્રતિભાનો સંપૂર્ણ લાભ દેશને મળી શકે છે, અને ભારત ખરેખર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ઉભરી શકે છે. આ માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ પણ લાવશે.

શું આપણે આ સુવર્ણ અવસરને ઝડપી લેવા તૈયાર છીએ?