નવી દિલ્હી: કેન્દ્ર સરકારે બેંકિંગ કાયદા (સુધારા) અધિનિયમ, ૨૦૨૫ ની કેટલીક મુખ્ય જોગવાઈઓને ૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ થી અમલમાં મૂકવાની જાહેરાત કરી છે. આ સુધારાઓ બેંક શાસનમાં સુધારો, થાપણદારોનું રક્ષણ, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના ઓડિટમાં સુધાર અને સહકારી બેંકોને બંધારણીય ધોરણો સાથે સંરેખિત કરવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે.

ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં કાનૂની, નિયમનકારી અને શાસન માળખાને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી, કેન્દ્ર સરકારે બેંકિંગ કાયદા (સુધારા) અધિનિયમ, ૨૦૨૫ ની કેટલીક મુખ્ય જોગવાઈઓને ૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ થી અમલમાં મૂકવાની જાહેરાત કરી છે. આ અધિનિયમ, જે ૧૫ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ ના રોજ સૂચિત કરવામાં આવ્યો હતો, તેમાં પાંચ કાયદાઓમાં કુલ ૧૯ સુધારાનો સમાવેશ થાય છે: ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, ૧૯૩૪, બેંકિંગ રેગ્યુલેશન અધિનિયમ, ૧૯૪૯, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા અધિનિયમ, ૧૯૫૫ અને બેંકિંગ કંપનીઓ (સંપાદન અને ટ્રાન્સફર ઓફ અન્ડરટેકિંગ્સ) અધિનિયમ, ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦.

 

સુધારાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો:

આ સુધારા અધિનિયમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં શાસન ધોરણોને સુધારવાનો, થાપણદારો અને રોકાણકારો માટે ઉન્નત સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં ઓડિટની ગુણવત્તા સુધારવાનો અને સહકારી બેંકોમાં (અધ્યક્ષ અને પૂર્ણ-સમયના ડિરેક્ટર્સ સિવાય) ડિરેક્ટરોના કાર્યકાળમાં વધારો કરવાનો છે.

 

૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ થી અમલમાં આવનારી જોગવાઈઓ:

કેન્દ્ર સરકારે ગેઝેટ નોટિફિકેશન S.O. 3494(E) તારીખ ૨૯ જુલાઈ, ૨૦૨૫ દ્વારા બેંકિંગ કાયદા (સુધારા) અધિનિયમ, ૨૦૨૫ (૧૬ ઓફ ૨૦૨૫) ની કલમ ૩, ૪, ૫, ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૧૮, ૧૯ અને ૨૦ ની જોગવાઈઓ અમલમાં આવશે તેવી સૂચના આપી છે.

 

મુખ્ય સુધારા અને તેની અસરો:

 * 'મહત્વપૂર્ણ હિત' ની વ્યાખ્યામાં ફેરફાર: આ જોગવાઈઓ 'મહત્વપૂર્ણ હિત' (substantial interest) ની મર્યાદાને ₹૫ લાખથી વધારીને ₹૨ કરોડ સુધી પુનર્વ્યાખ્યાયિત કરવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે. આ મર્યાદા વર્ષ ૧૯૬૮ થી યથાવત હતી, જેથી આ સુધારો લાંબા સમયથી અપેક્ષિત હતો.

 

 * સહકારી બેંકોમાં ડિરેક્ટરનો કાર્યકાળ: આ સુધારાઓ સહકારી બેંકોમાં ડિરેક્ટરના કાર્યકાળને ૯૭મા બંધારણીય સુધારા સાથે સુસંગત કરે છે, જેમાં મહત્તમ કાર્યકાળ ૮ વર્ષથી વધારીને ૧૦ વર્ષ (અધ્યક્ષ અને પૂર્ણ-સમયના ડિરેક્ટર સિવાય) કરવામાં આવ્યો છે. આનાથી સહકારી બેંકોમાં વધુ સ્થિરતા અને અનુભવી નેતૃત્વ સુનિશ્ચિત થશે.

 * જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં સુધારા:

   * અદાવો વગરના શેર અને ભંડોળનું હસ્તાંતરણ: જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSBs) ને હવે અદાવો વગરના શેર, વ્યાજ અને બોન્ડ રિડમ્પશન રકમને રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળ (IEPF) માં ટ્રાન્સફર કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ સુધારો તેમને કંપની અધિનિયમ હેઠળ કંપનીઓ દ્વારા અનુસરવામાં આવતી પ્રથાઓ સાથે સુસંગત કરશે.

   * ઓડિટરને મહેનતાણું: આ સુધારાઓ PSBs ને વૈધાનિક ઓડિટરોને મહેનતાણું ઓફર કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે. આનાથી ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા ઓડિટ વ્યાવસાયિકોને જોડવામાં મદદ મળશે અને ઓડિટ ધોરણોમાં સુધારો થશે.

આ જોગવાઈઓનો અમલ ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રના કાનૂની, નિયમનકારી અને શાસન માળખાને મજબૂત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે બેંકોની કાર્યક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતામાં વધારો કરશે.

સમાચાર સારાંશ (મુદ્દાસર સમરી):

 * અમલની તારીખ: બેંકિંગ કાયદા (સુધારા) અધિનિયમ, ૨૦૨૫ ની કેટલીક મુખ્ય જોગવાઈઓ ૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ થી અમલમાં આવશે.

 * મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો: બેંક શાસનમાં સુધારો, થાપણદારો અને રોકાણકારોનું રક્ષણ, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના ઓડિટમાં સુધાર અને સહકારી બેંકોના ડિરેક્ટરોના કાર્યકાળમાં વધારો.

 * કવર કરાયેલા કાયદા: ભારતીય રિઝર્વ બેંક અધિનિયમ, બેંકિંગ રેગ્યુલેશન અધિનિયમ, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા અધિનિયમ અને બેંકિંગ કંપનીઓ (સંપાદન અને ટ્રાન્સફર ઓફ અન્ડરટેકિંગ્સ) અધિનિયમ.

 * 'મહત્વપૂર્ણ હિત' ની વ્યાખ્યા: ₹૫ લાખથી વધારીને ₹૨ કરોડ કરવામાં આવી.

 * સહકારી બેંકના ડિરેક્ટરનો કાર્યકાળ: મહત્તમ ૮ વર્ષથી વધારીને ૧૦ વર્ષ કરવામાં આવ્યો (અધ્યક્ષ અને પૂર્ણ-સમયના ડિરેક્ટર સિવાય).

 * જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો માટે જોગવાઈઓ:

   * અદાવો વગરના શેર અને ભંડોળને રોકાણકાર શિક્ષણ અને સંરક્ષણ ભંડોળ (IEPF) માં ટ્રાન્સફર કરવાની મંજૂરી.

   * વૈધાનિક ઓડિટરોને મહેનતાણું આપવાની સત્તા.

 * સંપૂર્ણ અસર: ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રના કાનૂની, નિયમનકારી અને શાસન માળખાને મજબૂત કરશે.