કાશ્મીરનું ગૌરવ ગણાતા કેસરના ખેતરો હવે ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહ્યા છે. આ સમાચાર પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે એક સમયે કાશ્મીરની કૃષિ અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ ગણાતું કેસર, હવે અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ઇ.સ. ૧૯૯૦ના દાયકામાં ૫,૭૦૦ હેક્ટરમાં ફેલાયેલી કેસરની ખેતી હવે માત્ર ૩,૬૬૫ હેક્ટરમાં સીમિત થઈ ગઈ છે. શહેરીકરણ, આબોહવા પરિવર્તન અને સરકારી સહાયના અભાવ જેવા પરિબળોએ આ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે.

કાશ્મીરના 'ગોલ્ડન ફિલ્ડ્સ' તરીકે જાણીતા કેસરના ખેતરો, જે એક સમયે સમૃદ્ધિનું પ્રતીક હતા, આજે રહેણાંક અને વાણિજ્યિક ઇમારતોમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યા છે. પમ્પોર, જે કેસરનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, ત્યાં પણ ખેડૂતો આ પરિવર્તન સામે લડી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ-૪૪ નજીક જમીનની વધતી માંગને કારણે ખેતીની જમીનો ઈંટના ભઠ્ઠા માટે વેચાઈ રહી છે. ખેડૂત નઝીર અહમદના જણાવ્યા મુજબ, જે જમીન પર પેઢીઓથી કેસર ઉગાડવામાં આવતું હતું, તે હવે વેચાઈ રહી છે.

આબોહવા પરિવર્તન અને ખેડૂતોના પડકારો

આબોહવા પરિવર્તન એ કેસરના ઉત્પાદન માટે એક મોટો પડકાર છે. કેસરને ઓક્ટોબર-નવેમ્બરમાં ફૂલ આવવાના સમયે ચોક્કસ ભેજ અને તાપમાનની જરૂર હોય છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, અનિયમિત વરસાદ અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિઓએ વારંવાર પાકને નષ્ટ કર્યો છે. આ ઉપરાંત, પશુઓ (જેમ કે શાહુડી) દ્વારા કંદને નુકસાન પહોંચાડવાની ઘટનાઓ પણ વધી છે.

સરકારી સહાય અને નીતિઓની મર્યાદાઓ

ખેડૂતો ફરિયાદ કરે છે કે કેસર માટે સફરજન કે ડાંગરની જેમ કોઈ સરકારી પાક વીમા યોજના નથી. એક સિઝન નિષ્ફળ જાય તો ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી જાય છે. ઇ.સ. ૨૦૧૦માં શરૂ થયેલા રાષ્ટ્રીય કેસર મિશન (એન.એસ.એમ.)નો ઉદ્દેશ્ય સિંચાઈ સુધારણા અને વધુ સારી ખેતી સામગ્રી દ્વારા ઉત્પાદન વધારવાનો હતો. જોકે, આ મિશનના અમલીકરણમાં ઘણી ખામીઓ રહી છે.

પમ્પોરમાં સ્થપાયેલા ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ કાશ્મીર કેસર ટ્રેડિંગ સેન્ટર (આઈ.આઈ.કે.એસ.ટી.સી.)નો હેતુ ઈ-ઓક્શન દ્વારા ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ આપવાનો હતો, પરંતુ નાના ખેડૂતોને અમલદારશાહી અને જટિલ પ્રક્રિયાઓને કારણે આનો લાભ મળતો નથી. પરિણામે, વચેટિયાઓ હજુ પણ બજાર પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

આ તમામ પરિબળોને કારણે કેસરનું વાર્ષિક ઉત્પાદન ઇ.સ. ૧૯૯૦ના દાયકાના ૧૫.૯ ટનથી ઘટીને હવે માત્ર ૨.૬ થી ૩.૪ મેટ્રિક ટન થઈ ગયું છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જો તાત્કાલિક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો કાશ્મીરના કેસરનો વારસો સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થવાનો ભય છે. આ માત્ર એક કૃષિ નુકસાન નથી, પરંતુ એક સાંસ્કૃતિક વારસાનો અંત પણ હોઈ શકે છે.