નવી દિલ્‍હી, તા.૪: દેશની સૌથી મોટી IT કંપની TCS માં તાજેતરમાં મોટા પાયે છટણીઓએ માત્ર ટેક ઉદ્યોગને જ હચમચાવી નાખ્‍યો જ નથી, પરંતુ અન્‍ય ક્ષેત્રોમાં પણ ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્‍યું છે. નોકરી ગુમાવવાનો ભય છે જ, પરંતુ તેનાથી પણ મોટી ચિંતા એ છે કે દરેક કર્મચારીને કોઈને કોઈ સ્‍વરૂપમાં રોજિંદા તણાવનો સામનો કરવો પડે છે. સમયમર્યાદાનું દબાણ, લક્ષ્યાંકો પૂર્ણ કરવાની દોડ, પોતાને સાબિત કરવાનો સંઘર્ષ, અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરવાની મજબૂરી અને એકસાથે ઘણી જવાબદારીઓ સંભાળવાનો તણાવ... આ યાદી કયારેય સમાપ્ત થતી નથી.

તનાવ જે જીંદગી ઉપર ભારે પડે છે

કેટલીકવાર આ માનસિક દબાણ એટલું ભારે થઈ જાય છે કે વ્‍યક્‍તિ ભાંગી પડે છે. ગયા મહિને, પુણેમાં એક જાહેર ક્ષેત્રની બેંકના ૫૨ વર્ષીય ચીફ મેનેજરે આત્‍મહત્‍યા કરી હતી. પોતાની નોંધમાં, તેમણે કાર્યસ્‍થળના દબાણને જવાબદાર ઠેરવ્‍યું હતું. એક વર્ષ પહેલાં તે જ શહેરમાં, એક ચાર્ટર્ડ એકાઉન્‍ટન્‍ટ અન્ના સેબેસ્‍ટિયનનું હૃદયરોગના હુમલાથી અવસાન થયું હતું. એવો આરોપ મૂકવામાં આવ્‍યો હતો કે વધુ પડતા કામના ભારણ અને ઓફિસના તણાવે તેણીને મળત્‍યુના આરે લાવી દીધી હતી.

તેમની પ્રથમ પુણ્‍યતિથિ પર, પિતા સિબી જોસેફે અન્ના સેબેસ્‍ટિયન ઇનિશિયેટિવ શરૂ કર્યું, જેનો હેતુ યુવાનોને કોર્પોરેટ જગતની વાસ્‍તવિકતાઓ માટે માનસિક રીતે તૈયાર કરવાનો છે. જોસેફે કહ્યું, તે ઘણી આશાઓ સાથે નોકરી પર આવી હતી, પરંતુ અમે તેને ઝેરી કાર્ય સંસ્‍કળતિમાં ગુમાવી દીધી. આ ઘટનાએ રાજકીય ચર્ચા પણ જગાવી, ત્‍યારબાદ કેન્‍દ્ર સરકારે આ મામલાની તપાસનો આદેશ આપ્‍યો.

સરકારી નોકરીઓમાં પણ પરિસ્‍થિતિ ગંભીર છે

આ સમસ્‍યા ફક્‍ત ખાનગી ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી. ઓલ ઇન્‍ડિયા બેંક ઓફિસર્સ કન્‍ફેડરેશનના ઉપપ્રમુખ શ્રીનાથ ઇન્‍દુચુડને જણાવ્‍યું હતું કે સરકારી બેંકોમાં પણ કર્મચારીઓ દ્વારા આત્‍મહત્‍યાના બનાવો બની રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ઘણા બેંક કર્મચારીઓએ કામના તણાવને કારણે આત્‍મહત્‍યા કરી છે. કેટલાકે તો તેમના કાર્યસ્‍થળ પર પણ આવું પગલું ભર્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે સરકારના ચ્‍ખ્‍લ્‍ચ્‍ સુધારાને કારણે, ઘણી જગ્‍યાઓ પર ભરતી બંધ થઈ ગઈ છે, જેના કારણે બેંક શાખાઓમાં કર્મચારીઓની ભારે અછત છે. પરિણામે, અધિકારીઓને દરરોજ ૧૨-૧૪ કલાક કામ કરવું પડે છે. નબળા પ્રદર્શન સમીક્ષાઓ અને મનસ્‍વી ટ્રાન્‍સફરને કારણે પરિસ્‍થિતિ વધુ ખરાબ થાય છે. ઇન્‍દુચુદનનો દાવો છે કે છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં ૫૦૦થી વધુ બેંક કર્મચારીઓએ આત્‍મહત્‍યા કરી છે.

CIEL HR સર્વિસીસના તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે BFSI (બેંકિંગ, નાણાકીય સેવાઓ અને વીમા), કન્‍સલ્‍ટિંગ અને એકાઉન્‍ટિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં લગભગ ૫૦% કર્મચારીઓ દર અઠવાડિયે ૫૦ કલાકથી વધુ કામ કરે છે. કાર્યભાર એટલો વધારે છે કે ૩૮% કર્મચારીઓ નવી નોકરી શોધી રહ્યા છે. કંપનીના CEO આદિત્‍ય નારાયણ મિશ્રાએ કહ્યું, આ ક્ષેત્રોમાં પૈસા અને પ્રતિષ્ઠા છે, પરંતુ તણાવ પણ ખૂબ વધારે છે. બર્નઆઉટ હવે પ્રસંગોપાત સમસ્‍યા નથી, પરંતુ એક નિયમિત સમસ્‍યા છે.

ટીમલીઝ સર્વિસીસના CEO કાર્તિક નારાયણે જણાવ્‍યું હતું કે BFSI ક્ષેત્રમાં મંદીને કારણે કર્મચારીઓ પર દબાણ વધ્‍યું છે. તેમણે કહ્યું કે માનસિક અને ભાવનાત્‍મક મદદ ઉપલબ્‍ધ છે, પરંતુ વાસ્‍તવિક તણાવ હજુ પણ ઓછો થયો નથી. તેમના મતે, ઓફિસમાં વધતો જનરેશન ગેપ કામ કરવાની રીત અને પરસ્‍પર સંકલનમાં પણ સંઘર્ષ પેદા કરી રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું, આજે જ્‍યારે લોકોનું અંગત જીવન પણ જટિલ બની ગયું છે, ત્‍યારે કાર્યસ્‍થળ પર સહાનુભૂતિપૂર્ણ વલણ જરૂરી છે,

હવે કેટલીક કંપનીઓ આ સમસ્‍યાથી વાકેફ થઈ રહી છે. પ્રામેરિકા લાઇફ ઇન્‍સ્‍યોરન્‍સે સ્‍વસ્‍થમ નામનો આરોગ્‍ય કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે, જેમાં મન, શરીર અને લાગણીઓના સ્‍વાસ્‍થ્‍યનું ધ્‍યાન રાખવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમમાં ધ્‍યાનની આદત, થોડા સમય માટે મોબાઇલથી દૂર રહેવાની સલાહ, કાઉન્‍સેલિંગ વિશે માહિતી અને ટીમ સાથે સારો સંકલન બનાવવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. કંપનીના એચઆર હેડ શરદ શર્મા કહે છે, તણાવ ધીમે ધીમે વધે છે. જ્‍યારે વારંવાર થાક, ચીડિયાપણું અથવા કામમાં રસનો અભાવ હોય છે, ત્‍યારે સમજવું જોઈએ કે આ તણાવના પ્રારંભિક સંકેતો છે. પ્રામેરિકાનો બીજો એક નીતિ ફેમિલી ફર્સ્‍ટ છે, જે કર્મચારીઓને પરિવાર સાથે સમય વિતાવવા માટે પ્રેરિત કરે છે. શર્મા કહે છે, મેનેજરોએ ફક્‍ત કામના પરિણામો જોવું જોઈએ નહીં, પરંતુ કર્મચારી કેવું અનુભવી રહ્યો છે તે પણ સમજવું જોઈએ.

ટાટા સ્‍ટીલે તાજેતરમાં એક નવી ૅવેલનેસ પોલિસીૅ શરૂ કરી છે, જે શરીર, મન, સામાજિક સંબંધો અને પૈસાના સ્‍વાસ્‍થ્‍યનું ધ્‍યાન રાખે છે. હવે કંપનીએ તેના કર્મચારીઓની સુખાકારી માપવા માટે તેની વ્‍યૂહરચનામાં ભાવનાત્‍મક સુખાકારી સ્‍કોરનો પણ સમાવેશ કર્યો છે. માનસિક સ્‍વાસ્‍થ્‍ય સુધારવા માટે, કંપનીએ YourDOST જેવા પ્‍લેટફોર્મ સાથે સહયોગ કરીને કાઉન્‍સેલિંગ સુવિધા શરૂ કરી છે. હવે આ સેવા કરાર કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો માટે પણ ઉપલબ્‍ધ છે. આ ઉપરાંત, કંપનીએ સ્‍વ-મંજૂર રજા ની સુવિધા પૂરી પાડી છે, જેમાં કર્મચારીઓ જરૂર પડ્‍યે કોઈપણ મુશ્‍કેલી વિના પોતાની જાતે રજા લઈ શકે છે.

આ બધી પહેલ છતાં, ભારતમાં મોટાભાગની કંપનીઓ હજુ પણ તણાવને વ્‍યક્‍તિગત સમસ્‍યા માને છે, સિસ્‍ટમ સંબંધિત સમસ્‍યા નહીં. પરંતુ જે ઘટનાઓ પ્રકાશમાં આવી રહી છે તેનાથી સ્‍પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ફક્‍ત વેલનેસ ડે ઉજવવાથી અથવા મેડિટેશન એપ આપવાથી કામ નહીં ચાલે. જો કંપનીઓ ખરેખર કંઈક બદલવા માંગતી હોય, તો તેમણે તેમની કામ કરવાની રીતમાં ઊંડા ફેરફારો લાવવા પડશે. એવું વાતાવરણ બનાવવું પડશે જ્‍યાં માનસિક સ્‍વાસ્‍થ્‍ય, માનવીય ગૌરવ અને તેમના કાર્યને પૂર્ણ મહત્‍વ આપવામાં આવે. આ વાસ્‍તવિક અને જરૂરી પરિવર્તન હશે.