નવી દિલ્હી : ભારતમાં લગ્નને પવિત્ર બંધન માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, કેટલીક સંસ્થાઓ નકલી રીતે લોકોના લગ્ન કરાવે છે. તે લગ્નનો કોઈ વાસ્તવિક દસ્તાવેજ નથી. આ અંગે, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને રાજ્યમાં લગ્ન નોંધણીમાં સામેલ 'નકલી' આર્ય સમાજ સમિતિઓની તપાસ શરૂ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. જારી કરાયેલા આદેશમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તપાસ કરો કે કેવી રીતે નકલી આર્ય સમાજ સમિતિઓ, જે કન્યા અને વરરાજાની ઉંમરની પુષ્ટિ કર્યા વિના અને રાજ્યના ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને લગ્ન કરે છે, તે રાજ્યભરમાં કેવી રીતે ફૂલીફાલી રહી છે.

એક મુસ્લિમ પુરુષ પર સગીર હિન્દુ છોકરીનું અપહરણ, બળજબરીથી લગ્ન અને બળાત્કાર કરવાનો આરોપ લગાવતો કેસ હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો. કેસની સુનાવણી કરતા, ન્યાયાધીશ પ્રશાંત કુમારે કહ્યું કે રાજ્યમાં ઘણા લગ્નો, જેમાં આર્ય સમાજ દ્વારા કરવામાં આવતા લગ્નોનો પણ સમાવેશ થાય છે, ઉત્તર પ્રદેશ ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા અને લગ્ન નોંધણી નિયમો હેઠળ ફરજિયાત પ્રક્રિયાઓને બાયપાસ કરે છે. આરોપીએ આર્ય સમાજ મંદિરમાં લગ્ન કર્યા હોવાનો દાવો કર્યો હતો. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નિર્દેશો ૮૮ વર્ષ જૂના આર્ય લગ્ન માન્યતા કાયદા હેઠળ કાયદેસર રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત આર્ય સમાજ દ્વારા કરવામાં આવતા લગ્નોની તપાસનો આદેશ આપતા ન્યાયિક આદેશોની શ્રેણીમાં નવીનતમ છે.

આર્ય સમાજની સ્થાપના ઔપચારિક રીતે ૧૮૭૫માં સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી દ્વારા હિન્દુ પુનરુત્થાનવાદી ચળવળ તરીકે કરવામાં આવી હતી. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં તે ઉત્તર ભારતમાં, ખાસ કરીને પંજાબ (હાલના પાકિસ્તાન સહિત) માં પ્રખ્યાત થયો. અન્ય બાબતોની સાથે, આર્ય સમાજે 'શુદ્ધિ' (શુદ્ધિ) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા અન્ય ધર્મો અથવા વિચારધારાઓના લોકોને વૈદિક, એકેશ્વરવાદી હિન્દુ ધર્મના તેના સંસ્કરણમાં રૂપાંતરિત કરવાનો પ્રથમ પ્રયાસ કર્યો. તેણે આંતર-જાતિ અને આંતર-ધાર્મિક લગ્નો માટે પ્રગતિશીલ અભિગમ અપનાવીને આને સરળ બનાવ્યું. હકીકતમાં, ખાસ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૪ સુધી, આર્ય સમાજ હિન્દુઓ માટે તેમની જાતિ અથવા ધર્મની બહાર લગ્ન કરવાનો અને તેમની જાતિ જાળવી રાખવાનો એકમાત્ર રસ્તો હતો.

૧૯૩૭માં, "શંકા દૂર કરવા" અને આર્ય સમાજ લગ્નોને માન્યતા આપવા માટે આર્ય લગ્ન માન્યતા કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ લગ્નો ચોક્કસ હિન્દુ વિધિઓ અનુસાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ ફક્ત કન્યા અને વરરાજાએ લગ્ન કરવા યોગ્ય ઉંમરના હોવા જોઈએ અને તેમની જાતિ કે ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના પોતાને આર્ય સમાજી તરીકે જાહેર કરવા જોઈએ. ૧૯૩૭નો કાયદો જણાવે છે: “હિન્દુ કાયદા, રિવાજ કે રિવાજની કોઈપણ જોગવાઈ હોવા છતાં, આ કાયદાની શરૂઆત પહેલાં કે પછી, લગ્ન સમયે આર્ય સમાજી રહેલા બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે થયેલા કોઈપણ લગ્ન, ફક્ત એટલા માટે રદબાતલ અથવા રદબાતલ ગણવામાં આવશે નહીં કે પક્ષકારો કોઈપણ સમયે હિન્દુઓની વિવિધ જાતિઓ અથવા વિવિધ પેટાજાતિઓના હતા અથવા લગ્ન પહેલાં કોઈપણ સમયે બંને પક્ષો હિન્દુ ધર્મ સિવાયના કોઈપણ ધર્મના હતા.”

એક અહેવાલ મુજબ, હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૫, જે ફક્ત હિન્દુઓને જ નહીં પરંતુ બૌદ્ધ, જૈન અને શીખોને પણ લાગુ પડે છે, આર્ય સમાજના લગ્નોને માન્યતા આપે છે. અન્ય ધર્મોના લોકોએ લગ્ન પહેલાં ફક્ત હિન્દુ ધર્મમાં રૂપાંતર કરવું પડે છે. જો કે, ઘણી આર્ય સમાજ સંસ્થાઓ આ ધર્માંતરણ વિધિ ઝડપથી પૂર્ણ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે આર્ય સમાજના લગ્ન ઝડપી હોય છે, ઘણીવાર થોડા કલાકોથી વધુ સમય લેતા નથી. કાગળકામની સરળતા અને સરળ જરૂરિયાતો સાથે, આર્યકાગળકામમાં સરળતા અને સરળ જરૂરિયાતોને કારણે આર્ય સમાજના લગ્ન એવા યુગલોમાં લોકપ્રિય બને છે જેઓ ભાગી જાય છે અથવા વિવિધ જાતિઓ અથવા ધર્મોના હોય છે. આંતરધાર્મિક યુગલો પાસે ખાસ લગ્ન અધિનિયમ (SMA) હેઠળ લગ્ન કરવાનો વિકલ્પ પણ છે, જે યુગલોને તેમનો ધર્મ છોડ્યા વિના લગ્ન કરવાની મંજૂરી આપે છે. જો કે, SMA હેઠળ, યુગલોએ લગ્ન પહેલાં 30 દિવસની જાહેર સૂચના આપવી આવશ્યક છે, જેનાથી તેઓ તેમના પરિવારો અથવા અધિકારીઓ દ્વારા હેરાનગતિનો ભોગ બને છે.

આર્ય સમાજના લગ્નોએ ખાસ લગ્ન અધિનિયમની આવશ્યકતાઓનું પાલન કરવું જોઈએ કે કેમ તે અંગેની અરજી 2022 થી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે. જો કે, છેલ્લા 10 વર્ષોમાં ભાજપ શાસિત અનેક રાજ્યો દ્વારા કડક ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા પસાર થયા પછી, ઘણી ઉચ્ચ અદાલતોએ આર્ય સમાજના લગ્નોની માન્યતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે. આનું કારણ એ છે કે ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ ધર્માંતરણ સાથે સંકળાયેલા લગ્નો માટે વૈકલ્પિક કાનૂની પ્રક્રિયાઓને પ્રતિબંધિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર પ્રદેશમાં, ગેરકાયદેસર ધર્મ પરિવર્તન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2021 ની કલમ 6, અગાઉ ગેરકાયદેસર અથવા પ્રક્રિયાગત રીતે અસંગત ધાર્મિક પરિવર્તન દ્વારા કરવામાં આવેલા કોઈપણ લગ્નને રદબાતલ જાહેર કરે છે. કાયદાની કલમ 8 અને 9 મુજબ લગ્નના 60 દિવસ પહેલા ધર્માંતરણ પહેલાનું નિવેદન અને ધર્માંતરણ પછીનું નિવેદન જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને ચોક્કસ સમય મર્યાદામાં રજૂ કરવું જરૂરી છે. કાયદો ધર્માંતરણ પ્રક્રિયાની સ્વૈચ્છિકતા અને માન્યતાની પુષ્ટિ કરવા માટે તપાસની પણ જોગવાઈ કરે છે.

કાયદાની કલમ 12 આરોપી પર એ સાબિત કરવાનો બોજ મૂકે છે કે ધર્માંતરણ માટે તેના જીવનસાથીની સંમતિ ગેરકાયદેસર રીતે પ્રાપ્ત થઈ ન હતી. આમ સામાન્ય કાનૂની ધારણા એ છે કે ધર્માંતરણ દ્વારા લગ્ન ગેરકાયદેસર અને સંમતિ વિના છે. આનાથી આર્ય સમાજના લગ્ન ઉત્તર પ્રદેશના ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાની વિરુદ્ધ બને છે. મોટાભાગના આંતરધાર્મિક આર્ય સમાજ લગ્નો પહેલાં કરવામાં આવતી શુદ્ધિ ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદામાં નિર્ધારિત ધર્માંતરણની કડક પ્રક્રિયાનું પાલન કરતી નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, અદાલતોએ કાયદેસર ધર્માંતરણ પ્રથાઓનું પાલન કર્યા વિના અથવા લગ્નની પાત્રતા શરતો ચકાસ્યા વિના સામૂહિક લગ્નો યોજતા આર્ય સમાજ સંગઠનો પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ અને મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે એવા કેસોમાં પોલીસ તપાસનો આદેશ આપ્યો છે જ્યાં આ સંગઠનોએ કથિત રીતે બનાવટી દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરીને સગીરોના લગ્ન કરાવ્યા હતા અને આ રાજ્યોના ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ દ્વારા ફરજિયાત પ્રક્રિયાઓનું પાલન કર્યા વિના ધર્માંતરણને સરળ બનાવ્યું હતું. 2022 માં, સુપ્રીમ કોર્ટે મૌખિક રીતે અવલોકન કર્યું હતું કે આર્ય સમાજ પાસે લગ્ન પ્રમાણપત્રો જારી કરવાનો કોઈ અધિકારક્ષેત્ર નથી, જ્યારે દિલ્હી હાઈકોર્ટે ગયા વર્ષે એક આર્ય સમાજ મંદિરને મંદિર દ્વારા કરવામાં આવેલા લગ્નો સાચા છે તેની ખાતરી કરવા માટે પ્રમાણિત સાક્ષીઓનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. ન્યાયાધીશ કુમારે તેમના આદેશમાં મે મહિનામાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના સમાન ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે મુસ્લિમ પુરુષ અને હિન્દુ છોકરી વચ્ચેના લગ્ન રદબાતલ રહેશે કારણ કે છોકરી સગીર હતી અને પુરુષે ઉત્તર પ્રદેશ ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા મુજબ ધર્માંતરણ કર્યું ન હતું.