નવી દિલ્‍હીઃ UPI Apps બિઝનેસ મોડેલ: કલ્પના કરો, તમે તમારા શેરીના ખૂણાની ચાની દુકાન પર QR કોડ સ્કેન કરો છો અને 10 રૂપિયાની ચુકવણી કરો છો... કોઈ વધારાનો ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. તમે તમારા મિત્રને 500 રૂપિયા મોકલો છો... કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. આ બધું ખૂબ જ સરળ, ઝડપી અને સૌથી અગત્યનું, એકદમ મફત છે! પરંતુ શું તમે ક્યારેય એક ક્ષણ માટે રોકાઈને વિચાર્યું છે કે Google Pay, PhonePe, Paytm જેવી અબજો ડોલરની કંપનીઓ, જે UPI ચુકવણી ચલાવે છે જેના માટે તમારી પાસેથી એક પણ પૈસો લેવામાં આવતો નથી, તે કેવી રીતે પૈસા કમાય છે? શું તેઓ કોઈ ચેરિટી કરે છે? છેવટે તેમનું બિઝનેસ મોડેલ શું છે?
સૌ પ્રથમ, આ મોટી ગેરસમજ દૂર કરો. જ્યારે તમે તમારા મિત્ર, સંબંધી અથવા તમારા કોઈ પરિચિતને (જેને પીઅર-ટુ-પીઅર અથવા P2P ટ્રાન્ઝેક્શન કહેવામાં આવે છે) પૈસા મોકલો છો, ત્યારે આ એપ્લિકેશનો તમારા તરફથી કોઈ પૈસા કમાતી નથી. ભારત સરકાર અને NPCI (નેશનલ પેમેન્ટ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા) ના નિયમો અનુસાર, સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ વચ્ચે UPI વ્યવહારો પર કોઈ શુલ્ક વસૂલવામાં આવી શકતો નથી. તો કમાણીના 'ગુપ્ત' દરવાજા શું છે? ચાલો આ દરવાજા એક પછી એક ખોલીએ.
આ એપ્સ માટે આવકનો સૌથી મોટો અને મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જ્યારે તમે કોઈ દુકાનદાર, મોલ, રેસ્ટોરન્ટ અથવા ઓનલાઈન વેબસાઇટ (જેમ કે ફ્લિપકાર્ટ, સ્વિગી) ને QR કોડ સ્કેન કરીને અથવા તેમના UPI ID પર ચુકવણી કરો છો, ત્યારે તેને P2P વ્યવહાર નહીં, પરંતુ P2M (પીઅર-ટુ-મર્ચન્ટ) વ્યવહાર કહેવામાં આવે છે. આવી દરેક ચુકવણી પર, આ એપ્સ તે દુકાનદાર અથવા વેપારી પાસેથી ખૂબ જ નાની ફી વસૂલ કરે છે, જેને 'પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ ફી' અથવા મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) કહેવામાં આવે છે.
ધારો કે તમે કપડાંની દુકાનમાં ₹2000 ની ચુકવણી કરી છે. તો ગુગલ પે અથવા ફોનપે દુકાનદાર પાસેથી તેની સેવા પૂરી પાડવાના બદલામાં તે રકમનો ખૂબ જ નાનો ભાગ (દા.ત. 0.5% થી 2% ની વચ્ચે) લેશે. તમારે આ ફી ચૂકવવાની જરૂર નથી, તે સીધી દુકાનદારના ખાતામાંથી કાપવામાં આવે છે. હવે તમે વિચારો, જ્યારે કરોડો લોકો એક દિવસમાં દુકાનો પર ચુકવણી કરે છે, ત્યારે આ નાની ફી મળીને આ કંપનીઓ માટે કરોડો રૂપિયાની આવક બની જાય છે.
જ્યારે તમે ગુગલ પે અથવા ફોનપેથી તમારા મોબાઇલને રિચાર્જ કરો છો, તમારું DTH બિલ ચૂકવો છો અથવા વીજળી-પાણીનું બિલ ચૂકવો છો, ત્યારે તમે આ કામ 'મફત' કરો છો. પરંતુ અહીં પણ કંપની કમાણી કરી રહી છે. દરેક રિચાર્જ અથવા બિલ ચુકવણી પર, આ એપ્સ સંબંધિત સેવા પ્રદાતા કંપની (દા.ત. એરટેલ, જિયો, ટાટા સ્કાય, BSES) પાસેથી કમિશન લે છે.
જ્યારે તમે જિયોને ₹500 નું રિચાર્જ કરો છો, ત્યારે જિયો આ સફળ વ્યવહાર માટે ફોનપેને એક નાનું કમિશન (જેમ કે 1-2 રૂપિયા) આપે છે. તે સંપૂર્ણપણે વોલ્યુમનો ખેલ છે. જ્યારે કરોડો લોકો દર મહિને આ એપ્સ દ્વારા તેમના બિલ ચૂકવે છે, ત્યારે આ નાના કમિશન મોટી રકમમાં ઉમેરો કરે છે.
તમે નોંધ્યું હશે કે હવે આ એપ્સ ફક્ત ચુકવણીઓ સુધી મર્યાદિત નથી. તે 'ડિજિટલ સુપરમાર્કેટ' બની ગઈ છે, જ્યાં તમામ પ્રકારના નાણાકીય ઉત્પાદનો ઉપલબ્ધ છે. જેમ કે - કાર, આરોગ્ય, અથવા મુસાફરી વીમો, નાની વ્યક્તિગત લોન, ડિજિટલ સોનું, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, SIP અને અન્ય રોકાણો.
અહીં આ એપ્સ 'વિતરક' અથવા 'એજન્ટ' તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે તમે વીમા પોલિસી ખરીદો છો અથવા તેમના પ્લેટફોર્મ પરથી લોન લો છો, ત્યારે સંબંધિત નાણાકીય કંપની (જેમ કે HDFC એર્ગો, બજાજ ફાઇનાન્સ) આ એપ્સને ભારે કમિશન આપે છે.
જ્યારે પણ તમે ચુકવણી કરો છો, ત્યારે તમને 'સ્ક્રેચ કાર્ડ' અથવા 'રિવોર્ડ' મળે છે, જેમાં ઘણીવાર બીજી કંપનીનું ડિસ્કાઉન્ટ કૂપન હોય છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું હશે કે આ કૂપન્સ તમને શા માટે આપવામાં આવે છે?
Swiggy, Zomato, Myntra જેવી કંપનીઓ તેમના ડિસ્કાઉન્ટ કૂપન અને ઑફર્સ બતાવવા માટે Google Pay અને PhonePe ને ચૂકવણી કરે છે. આ તેમના માટે તેમના લક્ષ્ય ગ્રાહકો સુધી સીધા પહોંચવાનો એક માર્ગ છે. આ એક પ્રકારની જાહેરાત છે.
તમે દુકાનોમાં તે બોલતી સાઉન્ડબોક્સ મશીન જોઈ હશે. દુકાનદારને આ મશીન મફતમાં મળતું નથી. કંપનીઓ આ ઉપકરણો વેચીને અને તેમનું માસિક ભાડું વસૂલીને પણ પૈસા કમાય છે.
આ બધી પદ્ધતિઓ સિવાય, આ કંપનીઓની સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ તમે અને તમારો ડેટા છો. તમે ક્યાં ખર્ચ કરો છો, તમે શું ખરીદો છો, મહિનામાં કેટલી વાર બહાર ખાઓ છો, તમે કયો ફોન વાપરો છો - આ બધી માહિતી (તમારી વ્યક્તિગત ઓળખ જાહેર કર્યા વિના) આ કંપનીઓ માટે સોનાની ખાણ છે. આ ડેટાની મદદથી, તેઓ તમને વ્યક્તિગત ઑફર્સ બતાવે છે.