નવી દિલ્હી/ઇસ્લામાબાદ : ચાલુ ચોમાસાની ઋતુમાં ભારત અને પાકિસ્તાનમાં વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓમાં ભારે વધારો થયો છે, જેના કારણે પૂર અને ભૂસ્ખલનમાં સેંકડો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. આ આફત પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણો અને પડકારોને સમજવા માટે નિષ્ણાતોએ વિશ્લેષણ કર્યું છે.
 
વાદળ ફાટવું એટલે શું અને શા માટે થાય છે?
વાદળ ફાટવું એટલે એક કલાકમાં એક નાના વિસ્તારમાં ૧૦૦ મિલીમીટર (૪ ઇંચ) કરતાં વધુ વરસાદ પડવો. આ એક અત્યંત તીવ્ર હવામાનની ઘટના છે.

હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ ત્યારે બને છે જ્યારે બંગાળની ખાડીમાંથી આવતા ગરમ, ભેજવાળા ચોમાસાના પવનો ભારત અને પાકિસ્તાનના ઉત્તરીય પર્વતીય પ્રદેશોમાં ઠંડી પર્વતીય હવા સાથે ટકરાય છે. આ ટકરાવથી વાદળોમાં ભેજનું ઘનીકરણ થાય છે, જેના પરિણામે અચાનક અને ભારે વરસાદ થાય છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગ આ ઘટનાઓમાં વધારો કરી રહ્યું છે. બર્લિન સ્થિત ક્લાઇમેટ એનાલિટિક્સના વૈજ્ઞાનિક ફહાદ સઈદે જણાવ્યું કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઉનાળામાં ઉપઉષ્ણકટિબંધીય જેટ સ્ટ્રીમ વધુ દક્ષિણ તરફ ધકેલાય છે. આ જેટ સ્ટ્રીમ પાકિસ્તાનમાં નીચલા સ્તરના ચોમાસાના વાદળો સાથે મળીને વાદળોનો એક મોટો ટાવર બનાવે છે, જે પછી તીવ્ર વરસાદ વરસાવે છે.
 
પર્વતીય પ્રદેશો કેમ વધુ પ્રભાવિત થયા?
આ વખતે વાદળ ફાટવાથી ભારતના ઉત્તરાખંડ અને પાકિસ્તાનના હિન્દુ કુશ પર્વતમાળાના બુનેરમાં સૌથી વધુ વિનાશ થયો છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ પાછળનું મુખ્ય કારણ ભૂગોળ છે.

•    સપાટ જમીન પર: જો વાદળ ફાટવાની ઘટના સપાટ જમીન પર બને તો વરસાદ વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાઈ જાય છે, તેથી તેની અસર ઓછી ગંભીર હોય છે.
•    પર્વતીય પ્રદેશોમાં: ઢોળાવવાળી પર્વતીય ખીણોમાં, વરસાદ સાંકડી નદીઓ અને ઢોળાવોમાં કેન્દ્રિત થાય છે. આના કારણે અચાનક પૂર (ફ્લેશ ફ્લડ) અને ભૂસ્ખલન થવાની સંભાવના અનેકગણી વધી જાય છે, જે ભારે જાનહાનિનું કારણ બને છે.
 
શું વાદળ ફાટવાની આગાહી શક્ય છે?
આવી ઘટનાઓની આગાહી દિવસો અગાઉથી કરવી લગભગ અશક્ય છે. જોકે, ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ હિમાલયમાં નવા રડાર અને વેધશાળાઓ સ્થાપિત કર્યા છે. આ રડાર ગાઢ વાદળોની રચનાને ટ્રેક કરીને ટૂંકા ગાળાની ચેતવણીઓ આપી શકે છે. તેમ છતાં, પાકિસ્તાનના  આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળે પણ સ્વીકાર્યું છે કે વાદળ ફાટવાની ચોક્કસ જગ્યા અગાઉથી નક્કી કરવી શક્ય નથી.

આ કુદરતી આફતોનો સામનો કરવા માટે બંને દેશોમાં પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે.