જબલપુર, મધ્યપ્રદેશ  : ભારતમાં એવી ઘણી ઓછી માછલીઓ છે જે નદીના પાણીની શુદ્ધતાનો સંકેત આપે છે. તેમાંથી એક છે 'મહાશીર માછલી', જેને મધ્યપ્રદેશની રાજ્ય માછલીનો દરજ્જો પણ મળ્યો છે. આ માછલી નર્મદા નદીમાં જોવા મળે છે અને તેની વિશેષતા એવી છે કે તે નદીના પાણીની શુદ્ધતાનું 'જીવન સૂચક' ગણાય છે.

પાણી શુદ્ધ તો જ માછલી જીવંત:
'તાજા પાણીની રાણી' તરીકે ઓળખાતી મહાશીર માછલી માત્ર સ્વચ્છ પાણીમાં જ જીવી શકે છે. જો પાણી પ્રદૂષિત હોય તો તે પોતાનો જીવ ગુમાવી દે છે. આ માછલી ઊલટી દિશામાં વહેતી એકમાત્ર નદી, એટલે કે નર્મદામાં જ જોવા મળે છે. સંશોધક પ્રતીક કુમાર તિવારીના જણાવ્યા અનુસાર, જો નદીનું પાણી શુદ્ધ હોય તો જ મહાશીર માછલીના ઇંડા જોવા મળે છે.

શું છે માછલીની વિશેષતા?

-સફાઈનું કામ: મહાશીર માછલી પથ્થરો પર લાગેલી લીલ અને અન્ય ગંદકી ખાઈને નદીને સ્વચ્છ રાખવામાં મદદ કરે છે.

-શુદ્ધતાનો સંકેત: જો નદીનું પાણી શુદ્ધ હોય, તો આ માછલીનું વજન લગભગ ૪૦ કિલો અને લંબાઈ ૭ ફૂટ સુધી પહોંચી શકે છે. પ્રદૂષિત પાણીમાં તેની લંબાઈ અને વજન ધીમે ધીમે ઘટતા જાય છે, જે નદીના પ્રદૂષિત થવાનો સંકેત આપે છે.

અસ્તિત્વ જોખમમાં!
અફસોસની વાત એ છે કે, નદીમાં ભળતા ગંદા સીવેજનું પાણી અને ડેમની વધતી સંખ્યાને કારણે આ માછલીના અસ્તિત્વ પર જોખમ મંડરાઈ રહ્યું છે. એક અહેવાલ મુજબ, નર્મદા નદીમાં મહાશીર માછલીની સંખ્યા ૩૦% થી ઘટીને માત્ર ૩% થઈ ગઈ છે, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે નદીનું પાણી ગંભીર રીતે પ્રદૂષિત થઈ રહ્યું છે.

આમ, મહાશીર માછલી માત્ર એક જળચર જીવ નથી, પરંતુ તે નર્મદા નદીના સ્વાસ્થ્યનું જીવંત પ્રતીક છે. તેનું રક્ષણ કરવું એ નદીના પર્યાવરણને બચાવવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.