ઇસ્લામાબાદ : પડોશી દેશ પાકિસ્તાન, જે પૂર, ભૂખમરો અને આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે, તેણે એક નવો સર્વે હાથ ધર્યો છે. જો તમને ખબર હોય કે આ પહેલા આર્થિક સર્વેમાં શું બહાર આવ્યું છે, તો તમને પણ આશ્ચર્ય થશે. આખા દેશમાં ફેક્ટરીઓ કરતા વધુ મસ્જિદો છે. જ્યારે પાકિસ્તાનમાં 6,00,000 થી વધુ મસ્જિદો છે, ત્યારે ફેક્ટરીઓની સંખ્યા માંડ 23,000 સુધી પહોંચી છે. આનો અર્થ એ છે કે દેશમાં રોજગાર પૂરી પાડતી ખૂબ ઓછી ફેક્ટરીઓ છે અને વાસ્તવિક બોજ સેવા ક્ષેત્ર દ્વારા ઉઠાવવામાં આવે છે.

રિપોર્ટ મુજબ, પાકિસ્તાનમાં 2.5 કરોડથી વધુ લોકો કોઈને કોઈ કામમાં રોકાયેલા છે. આમાંનો સૌથી મોટો હિસ્સો, એટલે કે 45 ટકા, સેવા ક્ષેત્રમાંથી છે. દુકાનો, હોટલો, બેંકો, હોસ્પિટલો અને પરિવહન જેવી જગ્યાએ લગભગ ૧.૧૩ કરોડ લોકો કામ કરે છે. તેની સરખામણીમાં, ઉત્પાદન ક્ષેત્ર એટલે કે ઉદ્યોગ ફક્ત ૨૨ ટકા લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી શક્યું છે. એ સ્પષ્ટ છે કે જે ઉદ્યોગને પાકિસ્તાનનું ભવિષ્ય કહેવામાં આવે છે, તેમાં નોકરીઓની સ્થિતિ અડધી છે.

જો આપણે રાજ્યોની વાત કરીએ તો, પંજાબ સૌથી આગળ છે. અહીં લગભગ ૧.૩૬ કરોડ લોકો રોજગારી મેળવે છે. આ પછી, સિંધમાં ૫૭ લાખ, ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં ૪૦ લાખ અને બલુચિસ્તાનમાં માત્ર ૧૪ લાખ લોકો કામ કરી રહ્યા છે. એટલે કે, પંજાબ પાકિસ્તાનનું વાસ્તવિક રોજગાર કારખાનું છે, જ્યારે બલુચિસ્તાન પાછળ રહેતું જણાય છે.

આ અહેવાલમાંથી એક વધુ વાત પ્રકાશમાં આવી. પાકિસ્તાન નાના વ્યવસાયો પર ઊભું છે. કુલ ૭૧ લાખ વ્યવસાયિક એકમો છે જ્યાં ૫૦ થી ઓછા લોકો કામ કરે છે. ૨૫૦ થી વધુ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડતી મોટી કંપનીઓની સંખ્યા માત્ર સાત હજાર છે. એટલે કે, દેશનું અર્થતંત્ર હજુ પણ નાના વ્યવસાયો અને દૈનિક વ્યવસાય પર આધારિત છે.

સર્વેમાં મસ્જિદો, મદરેસા અને હોસ્પિટલોની પણ ગણતરી કરવામાં આવી હતી. દેશમાં છ લાખ મસ્જિદો, ૩૬ હજાર મદરેસા, ૧.૧૯ લાખ હોસ્પિટલો અને ૨.૫ લાખથી વધુ શાળાઓ છે. યુનિવર્સિટીઓની સંખ્યા ૨૧૪ હોવાનું કહેવાય છે. શિક્ષણ અને સારવાર ઇમારતો ચોક્કસપણે હાજર છે, પરંતુ ફેક્ટરીઓની સંખ્યા તેમના કરતા ઘણી ઓછી છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે માત્ર કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ વ્યવસાય પણ ઘરેથી ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે. લગભગ ૫૬ લાખ પરિવારો કોઈને કોઈ પ્રકારની આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં સામેલ છે. આમાંથી, મહત્તમ સંખ્યામાં લોકો, એટલે કે અડધાથી વધુ પરિવારો, પશુપાલન સાથે સંકળાયેલા છે. બાકીના લોકો ટેલરિંગ, ભરતકામ, મરઘાં ઉછેર, ફૂડ પેકિંગ, બ્યુટી પાર્લર અને ઓનલાઈન કામમાં રોકાયેલા છે.