નવી દિલ્હી : શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણે જે દુનિયાના નકશાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, તે ખરેખર વિશ્વના દેશો અને ખંડોના સાચા કદને દર્શાવે છે? આ પ્રશ્ન આફ્રિકન યુનિયન (AU) દ્વારા શરૂ કરાયેલી એક નવી ઝુંબેશનો આધાર બન્યો છે. AU "આફ્રિકાના સાચા નકશા"ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે, કારણ કે પ્રચલિત મર્કેટર નકશો આફ્રિકાને તેના વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણું નાનું દર્શાવે છે. આ ઝુંબેશ માત્ર આફ્રિકા માટે જ નહીં, પરંતુ ભારત જેવા દેશો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
 
નકશામાં કદની વિકૃતિ: આફ્રિકા અને ભારત
તાજેતરમાં, અવકાશયાત્રી શુભાંશુ શુક્લાએ અવકાશમાંથી જોયા બાદ કહ્યું હતું કે ભારત પ્રમાણભૂત નકશા કરતાં ઘણું મોટું દેખાય છે. આફ્રિકાના નેતાઓ પણ આ જ પ્રકારની વિકૃતિ સામે લડી રહ્યા છે. મર્કેટર નકશામાં, ગ્રીનલેન્ડ જેનું કદ આફ્રિકાના કદના માત્ર ચૌદમા ભાગનું છે, તે નકશા પર લગભગ આફ્રિકા જેટલું જ મોટું દેખાય છે. આ જ રીતે, ભારત, જે ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 1.5 ગણું મોટું છે, તે પણ નકશા પર નાનું દેખાય છે.

આફ્રિકા, જેનો વાસ્તવિક વિસ્તાર 30 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર છે અને જેમાં ચીન અને યુએસ બંને સમાઈ શકે, તે નકશા પર ઉત્તર અમેરિકા કરતાં નાનું દેખાય છે. આ દ્રશ્ય પૂર્વગ્રહ એ હકીકતને કારણે છે કે મર્કેટર નકશામાં વિષુવવૃત્તથી દૂરના વિસ્તારો મોટા દેખાય છે.
 
મર્કેટર નકશો શું છે અને શા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે?

• ઉદ્દેશ: 1569માં ફ્લેમિશ કાર્ટોગ્રાફર ગેરાડસ મર્કેટર દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આ નકશો નેવિગેશન માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. ખલાસીઓ માટે, આ નકશો ખૂબ ઉપયોગી હતો કારણ કે તેના પર સીધી રેખાઓ હોકાયંત્રની દિશા જાળવી રાખતી હતી.

• વસાહતીવાદનો પડછાયો: ટીકાકારોના મતે, આ નકશો માત્ર ગણિતની મર્યાદા નથી, પરંતુ તે વસાહતી યુગની માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ પણ છે. યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકા જેવા શ્વેત-પ્રભુત્વ ધરાવતા દેશોને મોટા દર્શાવવા અને આફ્રિકા તથા એશિયા જેવા બિન-શ્વેત રાષ્ટ્રોને નાના દર્શાવવાનો હેતુ યુરોપિયન શક્તિઓની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત કરવાનો હતો.

• વર્તમાન ઉપયોગ: સદીઓથી, આ નકશો શાળાઓ અને એટલાસમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે એક પ્રકારની જડતા છે. ગૂગલ મેપ્સ જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પણ નેવિગેશન માટે તેની ઉપયોગીતાને કારણે તેનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ હવે આફ્રિકા અને અન્ય દેશોના નેતાઓ આ વિકૃતિને પડકારી રહ્યા છે.

આફ્રિકન યુનિયનના અધિકારી સેલ્મા મલિકા હદ્દાદીના મતે, આ નકશો દુનિયાની આફ્રિકા પ્રત્યેની ધારણાને વિકૃત કરે છે. આ ઝુંબેશ ભારતમાં પણ આવા નકશાના ઉપયોગ સામે જાગૃતિ લાવવામાં મદદ કરી શકે છે, જેથી વિશ્વનું સાચું પ્રતિનિધિત્વ જોવા મળે.