દહેરાદૂન : ઉત્તરકાશીના ધારલીમાં તાજેતરમાં થયેલી દુર્ઘટના બાદ હવે ઉત્તરાખંડ સરકારે પર્વતીય વિસ્તારોમાં આપત્તિઓની આગોતરી જાણકારી મેળવવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું છે. રાજ્ય સરકારે રિમોટ સેન્સિંગ અને GIS (ભૌગોલિક માહિતી પ્રણાલી) લેબ્સને વધુ સક્રિય રહેવા માટે સૂચના આપી છે. આ અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં થનારી દુર્ઘટનાઓનો અંદાજ લગાવવામાં કેવી રીતે મદદ કરશે, તે જાણવું જરૂરી છે.
 
રિમોટ સેન્સિંગ: દૂરથી નિરીક્ષણ
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, રિમોટ સેન્સિંગનો અર્થ દૂરથી માહિતી એકત્રિત કરવાનો છે. અવકાશમાં રહેલા ઉપગ્રહો સૂર્યપ્રકાશ અને પૃથ્વી પરથી પરાવર્તિત થતી ઊર્જાને પકડી પાડે છે. આ ડેટાનું વિશ્લેષણ કરીને વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વી પરની કોઈપણ અસામાન્ય પ્રવૃત્તિ, જેમ કે ભેજમાં વધારો, વાદળોનો સંચય, કે જમીનની અંદર થતી હલનચલનનો અંદાજ લગાવી શકે છે.
 
GIS: ડિજિટલ નકશો જે આપત્તિની આગાહી કરે
GIS એ એક કમ્પ્યુટર આધારિત સિસ્ટમ છે જે સેટેલાઇટ ડેટા અને અન્ય સર્વેક્ષણોને જોડીને ગતિશીલ નકશા અને મોડેલ તૈયાર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વિસ્તારમાં અચાનક ભેજનું પ્રમાણ વધી જાય, તો GIS સિસ્ટમ તેનું વિશ્લેષણ કરીને ભૂસ્ખલનની સંભાવના કેટલી છે તે જણાવી શકે છે. વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ભૂતપૂર્વ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. અજય પોલના મતે, તાજેતરમાં ISRO દ્વારા લોન્ચ કરાયેલ ઉપગ્રહ વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ માટે પણ આગોતરી ચેતવણી આપી શકશે.
 
GISના અન્ય ફાયદા
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સલાહકાર સમિતિના ઉપપ્રમુખ વિનય રૂહેલાએ જણાવ્યું કે, GIS માત્ર આગાહી જ નહીં, પરંતુ આપત્તિ પછી થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં પણ મદદ કરે છે. તે ઘટના પહેલા અને પછીના ચિત્રોની સરખામણી કરીને નુકસાનના અંદાજ અને કયા વિસ્તારોને તાત્કાલિક મદદની જરૂર છે તે નક્કી કરી શકાય છે.

ઉત્તરાખંડ જેવા સંવેદનશીલ પર્વતીય રાજ્ય માટે, આ ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં મોટી દુર્ઘટનાઓ ટાળવા અને જાનમાલનું નુકસાન ઘટાડવા માટે એક વરદાન સાબિત થઈ શકે છે.