નવી દિલ્‍હી, તા.૨૯: દિલ્‍હીની હવામાં ફેલાયેલું પ્રદૂષણ લોકોના જીવનને ૮.૨ વર્ષ ઘટાડી રહ્યું છે. શિકાગો યુનિવર્સિટીના એર ક્‍વોલિટી લાઇફ ઇન્‍ડેક્‍સ ૨૦૨૫ અહેવાલ મુજબ, દિલ્‍હી વિશ્વનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર છે. અહીં PM૨.૫ સ્‍તર વિશ્વ આરોગ્‍ય સંગઠન ધોરણ કરતા ૨૦ ગણું વધારે છે.

૨૦૨૩માં, દિલ્‍હીમાં PM૨.૫ નું સરેરાશ સ્‍તર પ્રતિ ઘન મીટર ૧૧૧.૪ માઇક્રોગ્રામ હતું, જે ષ્‍ણ્‍બ્‍ ના ૫ માઇક્રોગ્રામના ધોરણ કરતાં ૨૨ ગણું વધારે છે. નિષ્‍ણાતો કહે છે કે વાહનોનો ધુમાડો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને પડોશી રાજ્‍યોમાં પરાળી બાળવી આના મુખ્‍ય કારણો છે.

શિકાગો યુનિવર્સિટીના એનર્જી પોલિસી ઇન્‍સ્‍ટિટયૂટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ AQLI રિપોર્ટ, સેટેલાઇટ ડેટાના આધારે વિશ્વ અને પ્રદેશોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું વિશ્‍લેષણ કરે છે. તે જણાવે છે કે પ્રદૂષણ લોકોના સ્‍વાસ્‍થ્‍ય અને જીવનને કેટલી અસર કરી રહ્યું છે.

૨૦૨૩માં, દિલ્‍હીમાં PM૨.૫ (૨.૫ માઇક્રોમીટરથી નાના કણો)નું સ્‍તર પ્રતિ ઘન મીટર ૧૧૧.૪ માઇક્રોગ્રામ હતું. WHO નું ધોરણ ૫ માઇક્રોગ્રામ છે, જેનો અર્થ છે કે દિલ્‍હીની હવા ૨૨ ગણી વધુ ઝેરી છે. PM૨.૫ એ નાના કણો છે જે ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી પહોંચે છે અને શ્વસન રોગો, હૃદય રોગ અને કેન્‍સર જેવી ગંભીર સમસ્‍યાઓનું કારણ બને છે.

રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે જો આ પ્રદૂષણ સ્‍તર ચાલુ રહેશે તો દિલ્‍હીવાસીઓનું સરેરાશ આયુષ્‍ય ૮.૨ વર્ષ ઘટી શકે છે. કોઈપણ શહેરમાં પ્રદૂષણને કારણે આ સૌથી મોટું મળત્‍યુ છે. ગંગાના મેદાનો, જેમાં દિલ્‍હી, હરિયાણા, પંજાબ અને ઉત્તર પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે, તે વિશ્વનો સૌથી પ્રદૂષિત પ્રદેશ છે. આ પ્રદેશમાં ૬૦ કરોડ લોકો રહે છે. પ્રદૂષણથી તેને સૌથી વધુ સ્‍વાસ્‍થ્‍ય જોખમ છે.

વાહનોનો ધુમાડો, દિલ્‍હીમાં ૧.૨ કરોડથી વધુ વાહનો છે. ડીઝલ અને પેટ્રોલ વાહનોનો ધુમાડો PM૨.૫ નો મુખ્‍યસ્ત્રોત છે. કેન્‍દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અનુસાર, વાહનો ૩૦-૪૦% પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે.

ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, દિલ્‍હીની આસપાસના કારખાનાઓ અને થર્મલ પાવર પ્‍લાન્‍ટ કોલસા પર ચાલે છે, જે સલ્‍ફર ડાયોક્‍સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્‍સાઇડ છોડે છે. આ PM૨.૫ માં ફેરવાય છે.

પંજા બાળવાથી, ઓક્‍ટોબર-નવેમ્‍બરમાં હરિયાણા અને પંજાબમાં પંજા બાળવાથી દિલ્‍હીની હવા ખરાબ થાય છે. ૨૦૨૩ માં પરાળી બાળવાથી PM૨.૫ માં ૧૫-૨૦% નો વધારો થયો (IITM પુણે અભ્‍યાસ).

બાંધકામ અને ધૂળ, રસ્‍તાની ધૂળ અને બાંધકામ પ્રવળત્તિઓ દિલ્‍હીમાં ૨૦% પ્રદૂષણનું કારણ બને છે. ઢંકાયેલ કાટમાળ અને બિનઆયોજિત બાંધકામ મુખ્‍યસ્ત્રોત છે.

અન્‍યઃ ઘરેલું કોલસો બાળવો, કચરો બાળવો અને શિયાળામાં ઘટતું તાપમાન પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે કારણ કે હવામાં ભેજ કણોને ફસાવે છે.

AQLI ગણતરીઓ દર્શાવે છે કે PM૨.૫ માં દર ૧૦ માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર વધારો આયુષ્‍ય ૦.૬૪ વર્ષ ઘટાડે છે. દિલ્‍હીનું PM૨.૫ સ્‍તર WHO ધોરણ કરતા ૧૦૬.૪ માઇક્રોગ્રામ વધારે છે, જેના કારણે ૮.૨ વર્ષનું નુકસાન થાય છે. તેની અસરો નીચે મુજબ છે.

શ્વસન રોગોઃ અસ્‍થમા, બ્રોન્‍કાઇટિસ અને COPD ના કેસોમાં વધારો થયો. દિલ્‍હીમાં ૩૦% બાળકો શ્વસન સમસ્‍યાઓથી પીડાય છે (ફેફસાં કેર ફાઉન્‍ડેશન).

હૃદય રોગઃ લોહીમાં PM૨.૫ ભળવાથી હૃદયરોગનો હુમલો અને સ્‍ટ્રોકનું જોખમ વધે છે. ૨૦૨૩ માં, દિલ્‍હીમાં હૃદયરોગના ૨૦% કેસ પ્રદૂષણ સાથે સંબંધિત છે.

કેન્‍સર અને અન્‍યઃ ફેફસાંના કેન્‍સર અને ડાયાબિટીસ જેવા રોગો વધી રહ્યા છે. બાળકો અને વળદ્ધો વધુ જોખમમાં છે.

આર્થિક નુકસાનઃ આરોગ્‍ય સેવાઓ પર ખર્ચ વધ્‍યો. ભારતમાં પ્રદૂષણથી ૨૦૨૩ માં ૧.૩૬ અબજ ડોલરનું નુકસાન થશે (લેન્‍સેટ અભ્‍યાસ).

નિષ્‍ણાતોએ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે ઘણા પગલાં સૂચવ્‍યા છે, જેનો તાત્‍કાલિક અમલ કરી શકાય છે.

વાહન નિયંત્રણઃ ઇલેક્‍ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્‍સાહન આપો, BS-VI ધોરણો લાગુ કરો અને જૂના ડીઝલ વાહનો પર પ્રતિબંધ મૂકો. ૨૦૨૫ સુધીમાં દિલ્‍હીમાં ૨૫% ઇલેક્‍ટ્રિક બસો લાવવાનું લક્ષ્ય.

ઔદ્યોગિક ઉત્‍સર્જનઃ કોલસા આધારિત પ્‍લાન્‍ટ્‍સમાં FGD (ફ્‌લુ ગેસ ડિસલ્‍ફયુરાઇઝેશન) ઇન્‍સ્‍ટોલ કરો. ૨૦૨૪ માં દિલ્‍હી-NCR માં ૫૦% પ્‍લાન્‍ટમાં FGD લાગુ કરો.

સ્‍ટબલ ર્બનિંગ પર પ્રતિબંધઃ પંજાબ-હરિયાણામાં સ્‍ટબલ મેનેજમેન્‍ટ માટે સબસિડી અને મશીનો (હેપ્‍પી સીડર). ૨૦૨૩ માં સ્‍ટબલ ર્બનિંગ ૨૦% ઓછું.

બાંધકામ નિયંત્રણઃ ધૂળ ઘટાડવા માટે ગ્રીન કવર અને પાણીનો છંટકાવ. ૨૦૨૪ માં દિલ્‍હીમાં કડક GRAP (ગ્રેડેડ રિસ્‍પોન્‍સ એક્‍શન પ્‍લાન).

જાગળતિ અને હરિયાળીઃ વળક્ષો વાવો, કચરો બાળવાનું બંધ કરો અને લોકોને જાગળત કરો. ૨૦૨૩ માં દિલ્‍હીમાં ૧ કરોડ વળક્ષો વાવ્‍યા.

પ્રાદેશિક સહયોગઃ પડોશી રાજ્‍યો સાથે સહયોગમાં એરશેડ મેનેજમેન્‍ટ. દિલ્‍હી-એનસીઆરમાં સંકલિત નીતિ નિર્માણ.

AQLI ૨૦૨૫ રિપોર્ટ દિલ્‍હી માટે ચેતવણીનો સંકેત છે. ૮.૨ વર્ષના જીવનકાળનું નુકસાન કોઈ નાની વાત નથી. દિલ્‍હી વિશ્વનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર છે. આનો તાત્‍કાલિક ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે. જો PM૨.૫ ને WHO ધોરણ (૫ માઇક્રોગ્રામ) સુધી ઘટાડવામાં આવે, તો દિલ્‍હીવાસીઓનું જીવનકાળ ૮ વર્ષ વધી શકે છે.