નવી દિલ્હી: ભારત સરકારે કટોકટીના સમયે નાગરિકોને ત્વરિત મદદ મળે તે માટે એકલ ઇમર્જન્સી નંબર ૧૧૨ શરૂ કર્યો છે. આ સેવા હેઠળ પોલીસ, આગ, આરોગ્ય, મહિલા સુરક્ષા, બાળ સુરક્ષા અને આપત્તિ જેવી તમામ સેવાઓ એક જ નંબર પર ઉપલબ્ધ છે. અગાઉ ૧૦૦ (પોલીસ), ૧૦૧ (આગ), ૧૦૮ (આરોગ્ય), ૧૮૧ (મહિલા), ૧૦૯૮ (બાળકો) અને ૧૦૭૦ (આપત્તિ) જેવા અલગ અલગ નંબરો હતા, જેને હવે ૧૧૨માં સમાવી લેવામાં આવ્યા છે. આ સેવા તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે અને મોબાઇલ એપ '૧૧૨ ઇન્ડિયા' દ્વારા પણ મદદ મેળવી શકાય છે. 

 

વિગતવાર જોઈએ તો ભારતમાં કટોકટીના સમયે નાગરિકોને ત્વરિત અને અસરકારક મદદ મળે તે માટે કેન્દ્ર સરકારે ઇમર્જન્સી રિસ્પોન્સ સપોર્ટ સિસ્ટમ (ઇઆરએસએસ) હેઠળ એકલ નંબર ૧૧૨ શરૂ કર્યો છે. આ સેવા વર્ષ ૨૦૧૯માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને હવે તે સમગ્ર દેશમાં કાર્યરત છે. 

 

અગાઉ વિવિધ સેવાઓ માટે અલગ અલગ નંબરો જેમ કે ૧૦૦ પોલીસ માટે, ૧૦૧ આગ માટે, ૧૦૮ આરોગ્ય અને એમ્બ્યુલન્સ માટે, ૧૮૧ મહિલા સુરક્ષા માટે, ૧૦૯૮ બાળ સુરક્ષા માટે અને ૧૦૭૦ આપત્તિ માટે વપરાતા હતા. હવે આ તમામ સેવાઓ ૧૧૨ નંબર પર જ ઉપલબ્ધ છે, જેનાથી લોકોને યાદ રાખવું સરળ બન્યું છે અને ત્વરિત રિસ્પોન્સ મળતો થયો છે અને હેલ્પ મેળવવામાં વિલંબ ટાળી શકાય છે.

 

આ સેવાની શરૂઆત ૨૦૧૨ના દિલ્હી ગેંગરેપ કેસ પછીના સુરક્ષા સુધારાઓના ભાગરૂપે કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી રાજનાથસિંહે ૧૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૯ના રોજ ૧૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તેનો વિધિવત પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જેમાં ગુજરાત પણ સામેલ છે. 

 

પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પંજાબ, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, તમિલનાડુ, કેરલા, આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા, પુડુચેરી, લક્ષદ્વીપ, આંદામાન, દાદરા નગર હવેલી, દમણ અને દીવ તથા જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આ સેવા શરૂ કરવામાં આવી હતી. હિમાચલ પ્રદેશ આ સેવા શરૂ કરનાર પ્રથમ રાજ્ય છે, જ્યાં નવેમ્બર ૨૦૧૮માં તેનો પ્રારંભ થયો હતો. વર્ષ ૨૦૨૫ સુધીમાં આ સેવા દેશના તમામ ૩૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે. 

 

તાજેતરમાં મધ્ય પ્રદેશમાં મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે ૧૪ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૫ના રોજ ડાયલ ૧૧૨ સેવાને ફ્લેગ ઓફ કરીને તેને એકલ એજન્સી આધારિત બનાવી છે, જેમાં અગાઉના ડાયલ નંબર ૧૦૦ને પણ સમાવી લેવામાં આવી છે. 

 

ગુજરાતમાં પણ આ સેવાને સમગ્ર રાજ્યમાં વિસ્તારવા માટે પૂરજોશમાં તૈયારીઓ ચાલુ છે. માર્ચ ૨૦૨૫માં ગુજરાતમાં ૧૧૨ ઇમર્જન્સી હેલ્પલાઇનને રાજ્યવ્યાપી બનાવવા માટેની તૈયારીઓની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ સેવા દ્વારા નાગરિકો ફોન કોલ, એસએમએસ, ઇ-મેઇલ, પેનિક બટન અથવા '૧૧૨ ઇન્ડિયા' મોબાઇલ એપ દ્વારા મદદ મેળવી શકે છે. 

 

સ્માર્ટફોનમાં પાવર બટનને ત્રણ વખત દબાવીને અથવા ફીચર ફોનમાં ૫ અથવા ૯ કીને લાંબા સમય સુધી દબાવીને પેનિક કોલ કરી શકાય છે. આ સેવા કોમ્પ્યુટર આધારિત છે અને કોલરની સ્થિતિને આધારે ત્વરિત પ્રતિસાદ આપે છે. તેનાથી આપત્તિના સમયે જીવન બચાવવું સરળ બને છે. 

 

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ નંબર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય છે અને યુરોપમાં પણ ૧૧૨ જ કટોકટી નંબર તરીકે વપરાય છે. 

 

ભારતમાં આ સેવાને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે દરેક રાજ્યમાં અલગ સપોર્ટ સેન્ટરો સ્થાપવામાં આવ્યા છે. આ સેવા મહિલા અને બાળ સુરક્ષા પર વિશેષ ધ્યાન આપે છે. મુશ્કેલીમાં મહિલાઓ ૧૧૨ પર કોલ કરીને ત્વરિત મદદ મેળવી શકે છે. 

 

તાજેતરના અપડેટ પ્રમાણે, જુલાઇ ૨૦૨૫માં પણ આ સેવાને વધુ પ્રચારિત કરવામાં આવી રહી છે, જેમાં સાયબર હેલ્પલાઇન પણ સામેલ છે. નાગરિકોને અપીલ છે કે કટોકટીના સમયે ૧૧૨નો ઉપયોગ કરીને ત્વરિત મદદ મેળવો અને જીવનને સુરક્ષિત બનાવો.