નવી દિલ: જ્યારે ભારત 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ બ્રિટિશ શાસનથી આઝાદ થયું, ત્યારે દેશમાં માત્ર શાસન જ નહીં, પરંતુ લાખોની સંખ્યામાં બ્રિટિશ વસ્તી પણ રહેતી હતી. ઇતિહાસકારોના અંદાજ મુજબ, સ્વતંત્રતા સમયે ભારતમાં લગભગ 10 લાખ બ્રિટિશ નાગરિકો હાજર હતા. આ ઉપરાંત, આશરે 10 લાખનો એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાય પણ અહીં વસવાટ કરતો હતો. આ આંકડા જાણીને તમને આશ્ચર્ય થશે કે આઝાદી પછી એક મોટા પાયે વિદેશીઓનું સ્થળાંતર થયું હતું.
 
કોણ હતા આ 10 લાખ બ્રિટિશ?
1947માં ભારતમાં હાજર આ બ્રિટિશ વસ્તીમાં મુખ્યત્વે સૈનિકો, અધિકારીઓ, વેપારીઓ અને તેમના પરિવારોનો સમાવેશ થતો હતો. આ લોકો ભારતના વહીવટ, સંરક્ષણ અને વ્યવસાયિક માળખાનો અભિન્ન ભાગ હતા. જોકે, દાયકાઓ દરમિયાન તેમની સંખ્યામાં વધઘટ જોવા મળી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, 1891ની વસ્તી ગણતરીમાં અંગ્રેજી બોલતા લોકોની સંખ્યા 2.38 લાખ હતી, જે 1921 સુધીમાં ઘટીને 1.65 લાખ થઈ ગઈ હતી. આમાં લગભગ 40,000 સૈનિકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
 
એક ભૂલાયેલું પાસું: 10 લાખનો એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાય
અંગ્રેજોના વસવાટ સાથે, એક અનોખો અને ઓછો ચર્ચિત ઇતિહાસ પણ જોડાયેલો છે: એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાયનો. આ એવા લોકો હતા જેમના માતાપિતામાં એક ભારતીય અને બીજો યુરોપિયન હતો. આ સમુદાયે બ્રિટિશ પરંપરાઓ અને ભાષાને અપનાવી, પરંતુ તેમનું જીવન અને સંસ્કૃતિ ભારતમાં જ વિકસી હતી.

આઝાદી પછી જ્યારે મોટાભાગના બ્રિટિશ નાગરિકો ભારત છોડીને પાછા ફર્યા, ત્યારે આશરે 10 લાખનો આ એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાય ભારતમાં જ રહ્યો. તેમણે સ્વતંત્ર ભારતને પોતાનું ઘર માન્યું અને ધીમે ધીમે ભારતીય સમાજમાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું. આ ઘટના દર્શાવે છે કે બ્રિટિશ શાસન માત્ર વહીવટ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું, પરંતુ તેની સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક હાજરી પણ ઘણી ઊંડી હતી, જે સ્વતંત્રતા પછી એક નવા પ્રકરણમાં પરિવર્તિત થઈ.