ગામડાઓમાં પણ લોકો ઓછા બાળકો પેદા કરવા લાગ્યા
‘હમ દો હમારે દો' થી આગળ વધતા નથી : ગ્રામીણ પ્રજનન દર ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૨ સુધી ૨.૨ પર સ્થિર રહ્યો, ત્યારબાદ ૨૦૨૩ માં તેમાં ઘટાડો થયો : શહેરી વિસ્તારોમાં, જ્યાં પ્રજનન દર ૨.૧ થી નીચે આવી ગયો હતો, ૨૦૨૩ માં TFR ૧.૫ નોંધવામાં આવ્યો હતો, જે ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૨ સુધી ૧.૬ કરતા ઓછો છે જ્યાં તે સ્થિર રહ્યો
નવી દિલ્હી, તા.૫: માત્ર ભારતના શહેરોમાં જ નહીં, પરંતુ ગામડાઓમાં પણ, લોકો હવે ઓછા બાળકો પેદા કરી રહ્યા છે. ‘હમ દો હમારે દો' નીતિને અનુસરીને, ગામડાઓમાં કુલ પ્રજનન દર (TFR) પહેલીવાર પ્રતિ મહિલા ૨.૧ બાળકો પર ઘટી ગયો છે. સરેરાશ, એક મહિલા ફક્ત બે બાળકોને જન્મ આપી રહી છે. આ વસ્તી વિષયક થ્રેશોલ્ડ છે જેમાં જન્મ દર મળત્યુ દરની બરાબર છે, જેથી વસ્તી સ્તર સ્થિર રહે. તે એ પણ દર્શાવે છે કે દેશમાં કુલ પ્રજનન દર પહેલીવાર ૨ થી ઘટીને ૧.૯ થયો છે. ૨૦૨૩ નો સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS) રિપોર્ટ બુધવારે બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. તે દર્શાવે છે કે દેશમાં મળત્યુ દર રોગચાળા પહેલાના સ્તરથી ઉપર રહે છે.
ગામડાઓમાં પ્રજનન દરમાં ઘટાડો ઐતિહાસિક માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે હવે ગ્રામીણ ભારતને વૈશ્વિક વસ્તી વિષયક વલણો સાથે સુસંગત બનાવવામાં આવ્યું છે. જો પ્રજનન દર આ સ્તરે રહેશે, તો ગ્રામીણ વસ્તી આખરે વધવાને બદલે સ્થિર થશે. ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૨ સુધી ગ્રામીણ પ્રજનન દર ૨.૨ પર સ્થિર રહ્યો, ત્યારબાદ ૨૦૨૩ માં તેમાં ઘટાડો થયો. શહેરી વિસ્તારોમાં, જ્યાં પ્રજનન દર વીસ વર્ષ પહેલાં ૨.૧ થી નીચે ગયો હતો, TFR ૨૦૨૩ માં ૧.૫ પર નોંધાયેલ છે, જે ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૨ સુધી ૧.૬ થી ઘટીને સ્થિર રહ્યો છે.
આ પરિવર્તન સતત વધી રહેલા મળત્યુદરની પળષ્ઠભૂમિ સામે આવી રહ્યું છે જે કોવિડ પહેલાના સ્તરો પર પાછો ફર્યો નથી. ભારતનો ક્રૂડ મળત્યુદર (CDR) ૨૦૨૩ માં પ્રતિ હજાર લોકો દીઠ ૬.૪ છે, જે ૨૦૨૨ માં ૬.૮ હતો, પરંતુ હજુ પણ ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૦ બંનેમાં નોંધાયેલા ૬.૦ કરતા ઉપર છે. ભારતમાં છેલ્લી વખત ૬.૪ કે તેથી વધુ CDR ૨૦૧૬ માં રોગચાળા પહેલા હતો. ૨૦૨૧ માં રોગચાળાના બીજા મોજા દરમિયાન મળત્યુદર વધીને ૭.૫ થયો, જેના કારણે SRS ગણતરીઓના આધારે અંદાજે ૨ મિલિયન વધારાના મળત્યુ થયા. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સારું પ્રદર્શન થયું છે - CDR ૨૦૨૧ માં ૭.૯ થી ઘટીને ૨૦૨૨ માં ૭.૨ અને ૨૦૨૩ માં ૬.૮ થયો, જે ૨૦૨૦ માં ૬.૪ હતો. છેલ્લે ૨૦૧૭ માં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં CDR નોંધવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આ સંખ્યા ૬.૯ હતી.
મળત્યુના કારણો અંગે અસ્પષ્ટ માહિતીને કારણે સતત ઊંચા મળત્યુદરના કારણોને સમજવું પડકારજનક રહે છે. SRS પરિવારના સભ્યો દ્વારા નોંધાયેલા લક્ષણોના આધારે મૌખિક શબપરીક્ષણ પર આધાર રાખે છે, અને અજાણ્યા કારણોસર તાવ અને શ્વસન ચેપથી મળત્યુની તાજેતરની ત્રણ વર્ષની સરેરાશ ૨૦૨૦-૨૨ કરતા ઓછી છે, છતાં રોગચાળા પહેલાના સ્તરો કરતા વધારે છે. પ્રજનનક્ષમતામાં ઘટાડો, અપેક્ષા મુજબ, જન્મ દરમાં ઘટાડો સાથે થયો છે, જેમાં કાચો જન્મ દર ૨૦૨૨ માં ૧૯.૧ થી ઘટીને ૨૦૨૩ માં પ્રતિ હજાર ૧૮.૪ થયો છે. ગ્રામીણ જન્મ દર ૨૦.૮ થી ઘટીને ૨૦.૩ થયો છે, જ્યારે શહેરી દર ૧૫.૫ થી ઘટીને ૧૪.૯ થયો છે.(૨૩.૪)
(9:45 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
