માછલી, મખાના અને પાન, મિથિલાની ઓળખ. આ લોકપ્રિય વિધાન જણાવે છે કે મિથિલા પ્રદેશ માછલી, મખાના અને પાન માટે પ્રખ્યાત છે. મખાનાની ખેતી લગભગ 13 જિલ્લાઓમાં થાય છે. જો આપણે વર્ષ 2022 ના સરકારી ડેટા પર નજર કરીએ તો, બિહારમાં મખાનાનું ઉત્પાદન લગભગ 35 હજાર હેક્ટરમાં થાય છે. જો કે, હવે તે 40 હજાર હેક્ટર સુધી હોવાનો અંદાજ છે. આ લગભગ 60 હજાર મેટ્રિક ટન બીજ ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રક્રિયા કર્યા પછી, લગભગ 24 હજાર મેટ્રિક ટન મખાના લાવાનું ઉત્પાદન થાય છે. મખાના વિશ્વભરના લગભગ 24 દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવી રહ્યું છે. અન્ય રાજ્યોની વાત કરીએ તો, તેની ખેતી મણિપુર, આસામ, બંગાળ વગેરેમાં થાય છે. હવે અમે છત્તીસગઢ, યુપીમાં તેનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છીએ. ભારતમાં મખાના લગભગ 50 હજાર હેક્ટરમાં ઉગાડવામાં આવે છે, જેમાંથી 90 ટકા વિસ્તાર મિથિલામાં છે.

પીએમ મોદીએ કહ્યું કે તેઓ પોતે વર્ષમાં 300 દિવસ મખાના ખાય છે. ડોક્ટરો એમ પણ કહે છે કે તેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાના ગુણધર્મો છે. અમે મખાના સ્વર્ણ વૈદેહીની વિવિધતાને દરેક ગામમાં લઈ જઈ રહ્યા છીએ. ઉત્તર બિહારના 14 જિલ્લાઓ સાથે, તેને દક્ષિણ બિહારમાં પણ લઈ જવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. મખાનાનું ઉત્પાદન વધારવા માટે, તેને અન્ય રાજ્યોમાં લઈ જવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. અમારી સંસ્થાને દેશના વિવિધ વિસ્તારોના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ તરફથી ફોન આવે છે. તેઓ અમને તેમના વિસ્તારોમાં મખાનાની ખેતી માટે બોલાવે છે. ઘણા રાજ્યોના લોકો તાલીમ માટે સંસ્થામાં આવી રહ્યા છે. અમે આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, આસામ જેવા ઘણા રાજ્યોમાં સર્વેક્ષણ કર્યું છે. અમે ત્યાંની માટી અને પાણીનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. સ્વાભાવિક છે કે જો આગામી દિવસોમાં ઉત્પાદન વધશે, તો સુપરફૂડ ગરીબોની થાળી સુધી સરળતાથી પહોંચી જશે.

જો આપણે 2013 ના આંકડા પર નજર કરીએ તો, બિહારમાં મખાનાનું ઉત્પાદન લગભગ 13 હજાર હેક્ટરમાં થયું હતું. વર્ષ 2022 સુધીમાં તે વધીને 35 હજાર હેક્ટર થયું. હાલની વાત કરીએ તો, લગભગ 40 થી 45 હજાર હેક્ટરમાં મખાનાની ખેતી થઈ રહી છે. ઉત્પાદનમાં વધારા સાથે, આપણે મોટા પ્રમાણમાં મખાનાની નિકાસ કરી શકીશું.

મખાનાના બીજ કાઢવાનું કામ ખાસ સમુદાયના લોકો અથવા કહો કે માછીમાર સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેમાંના મોટાભાગના સાહની સમુદાયના છે. અન્ય વર્ગના ફક્ત 5 ટકા લોકો મખાનાની લણણી સાથે સંકળાયેલા છે. માછીમારો પેઢીઓથી આ કામ કરી રહ્યા છે. પરંતુ, તેમના માટે બધે જઈને લણણી કરવી શક્ય નથી. સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પોસ્ટ હાર્વેસ્ટ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલોજીમાં એક મશીન વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ મશીન કાદવ સાથે મખાનાના બીજ ખેંચશે. પછી, બીજ ઉપર રહેશે અને કાદવ તળાવમાં પાછો જશે. તેનો પ્રોટોટાઇપ તૈયાર છે. આશા છે કે, આવતા વર્ષ સુધીમાં આપણે તેની ટેકનોલોજી કોઈ કંપનીને આપીશું. પછી અન્ય રાજ્યોમાં પણ તેની લણણી સરળ બનશે.

મખાનાનું બીજું મુખ્ય કામ તેનો લાવા બનાવવાનું છે. ફક્ત થોડા ખાસ લોકો જ આ કરી શકે છે. તેના બીજ તળતી વખતે અને લાવા બનાવતી વખતે તેમના હાથ બળી જાય છે. ધુમાડો સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. પરંતુ, આ તેમનો રોજગાર છે. તેથી જ, તેઓ આ પડકારો છતાં આ કામ કરી રહ્યા છે. હવે આ કામ માટે એક મશીન બનાવવામાં આવ્યું છે. મશીનથી લાવા બનાવતી વખતે હાથ બળશે નહીં. ધોવા, સૂકવવા, બીજ ગ્રેડ કરવા જેવા કામો માટે મશીનો પણ છે.

તે ખેતરોમાં ઉગાડી શકાય છે જ્યાં દોઢ ફૂટ પાણી હોય. તળાવ હોય કે ખેતર, બંને જગ્યાએ એક જ પ્રકારની મખાના ઉગાડી શકાય છે. તળાવમાં ચારથી પાંચ ફૂટ પાણી હોય છે, જ્યારે ખેતરમાં ઘૂંટણ સુધી પાણી હોય છે. ખેતરમાં પાણી ઓછું હોવાથી લણણી સરળ છે. મખાના ડાંગર કરતાં વધુ નફાકારક છે. તેથી જ ઘણા ખેડૂતોએ તેને ડાંગરના ખેતરોમાં ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું છે. જો એક એકરમાં મખાનાની ખેતી કરવા માટે દોઢ લાખ રૂપિયા ખર્ચવામાં આવે તો ચોખ્ખો નફો ઓછામાં ઓછો બે થી ત્રણ ગણો થાય છે. આજે તેના અનાજનો ભાવ પ્રતિ કિલો 300-350 રૂપિયા છે. લાવાની કિંમત પ્રતિ કિલો 1000 થી 1600 રૂપિયા છે. લોકો તેના તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે. ઘણા લોકો સરકારી જમીન કોન્ટ્રાક્ટ પર લઈને ખેતી કરી રહ્યા છે.

લાવા મખાનાના બીજ શેકીને તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેના બદામનો ઉપયોગ સ્ટાર્ચ માટે થાય છે, જે સાડી વેચનાર અને ફાર્માસિસ્ટ કેપ્સ્યુલ માટે લે છે. ઘણા લોકો મખાનામાંથી ખીર, સ્વાદવાળા મખાના વગેરે બનાવી રહ્યા છે. તે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સથી ભરપૂર છે.

ખેડૂતો વારંવાર પૂછે છે કે મખાના નિકાસ કરી શકાય છે કે નહીં? તેના કેટલાક ધોરણો છે. જેમ કે - ભેજ 10 ટકા, રાખ 1.5 ટકા, ક્રૂડ ફાઇબર 0.5 ટકા, ક્રૂડ પ્રોટીન 8 ટકા સુધી હોવો જોઈએ. જો એમ હોય તો મખાના નિકાસ કરી શકાય છે. વર્ષ 2018-19માં માત્ર 2000 મેટ્રિક ટન મખાનાની નિકાસ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2023-24માં લગભગ 7000 મેટ્રિક ટન નિકાસ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2025-26માં 15-20 હજાર મેટ્રિક ટન નિકાસ કરવાનો પ્રયાસ છે. માંગ પણ સતત વધી રહી છે.