નવી દિલ્હી : અવકાશ વિજ્ઞાનની દુનિયામાં એક અનોખી ઘટના સામે આવી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રથમવાર એ માપવામાં સફળતા મેળવી છે કે જ્યારે બે બ્લેક હોલ અથડાય ત્યારે જન્મ લેતા નવા 'બેબી બ્લેક હોલ'ને કઈ દિશામાં અને કેટલી ઝડપે 'કિક' (ધક્કો) મળે છે. આ શોધે બ્લેક હોલના રહસ્યમય વર્તન પર નવો પ્રકાશ પાડ્યો છે.
 
ગુરુત્વાકર્ષણ તરંગોથી શોધ
આ અસાધારણ શોધ ગુરુત્વાકર્ષણ તરંગો દ્વારા શક્ય બની છે. આ એ જ તરંગો છે જે આઈન્સ્ટાઈનના સિદ્ધાંતને સાચા સાબિત કરે છે અને અવકાશ-સમયમાં થતા તરંગોને રેકોર્ડ કરે છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ GW190412 નામની એક ઘટનાનો અભ્યાસ કર્યો. આ ઘટના 2019માં LIGO અને Virgo ડિટેક્ટર દ્વારા રેકોર્ડ કરવામાં આવી હતી, જેમાં બે અલગ-અલગ દળ ધરાવતા બ્લેક હોલનું મિલન થયું હતું. તેમના અથડામણ બાદ એક નવું બ્લેક હોલ બન્યું, જેને એટલી જોરદાર 'કિક' મળી કે તે પોતાની મૂળ જગ્યાએથી વિખૂટું પડી ગયું.
 
'બેબી બ્લેક હોલ'ની ગતિ અને દિશા
સંશોધકોના મતે, આ 'બેબી બ્લેક હોલ' લગભગ 50 કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડ (એક કલાકના 1.8 લાખ કિલોમીટર) ની ઝડપે દોડ્યું. આ ઝડપ પૃથ્વી પર અવાજની ગતિ કરતાં લગભગ 150 ગણી વધુ છે.

વૈજ્ઞાનિકો સમજાવે છે કે જ્યારે બ્લેક હોલ અથડાય છે, ત્યારે ઉત્સર્જિત થતા ગુરુત્વાકર્ષણ તરંગો સંગીતના ઓર્કેસ્ટ્રા જેવા હોય છે. જુદા જુદા સ્થળોએથી નિરીક્ષકો જુદા જુદા 'વાદ્યો' સાંભળે છે. આ પેટર્નને વાંચીને, વૈજ્ઞાનિકો બ્લેક હોલની ગતિ અને દિશા નક્કી કરી શક્યા. આ પહેલીવાર બન્યું છે કે કોઈ ખગોળીય પદાર્થની 3D ગતિ અબજો પ્રકાશ વર્ષ દૂરથી માત્ર અવકાશ-સમયના તરંગો દ્વારા માપવામાં આવી હોય.
 
ભવિષ્યમાં શું?
આ શોધે નવા રહસ્યો ઉકેલવાનો માર્ગ ખોલ્યો છે. હવે વૈજ્ઞાનિકો આ 'કિક' અને તેની દિશાનો ઉપયોગ કરીને બ્લેક હોલ સાથે સંબંધિત ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સિગ્નલો (જેમ કે પ્રકાશ) પણ શોધવાનો પ્રયાસ કરશે. એવું માનવામાં આવે છે કે જ્યારે બ્લેક હોલ સક્રિય ગેલેક્સીમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે પ્રકાશની ચમક ઉત્પન્ન કરી શકે છે. પરંપરાગત ટેલિસ્કોપ અને ગુરુત્વાકર્ષણ તરંગોને જોડીને, અવકાશના વધુ રહસ્યો ઉકેલી શકાશે.