નવી દિલ્હી,: સપ્ટેમ્બર મહિનો પૂરો થવા આવ્યો છે, છતાં હજુ પણ ભેજવાળી ગરમીથી છુટકારો નથી મળ્યો. લોકોના મનમાં એક જ સવાલ છે કે આ ચીકણા હવામાનમાંથી ક્યારે રાહત મળશે અને સાચી ઠંડી ક્યારે શરૂ થશે? આ પ્રશ્નનો જવાબ સમજવા માટે આપણે હવામાનના વૈજ્ઞાનિક ચક્રને સમજવું પડશે.
 
ભેજ ક્યાંથી આવે છે અને ક્યારે જાય છે?
ભારતમાં ભેજવાળું હવામાન મુખ્યત્વે ચોમાસાની ઋતુ સાથે જોડાયેલું છે, જ્યારે હવામાં પાણીની વરાળનું પ્રમાણ વધી જાય છે. આ ભેજને કારણે પરસેવો ઝડપથી સુકાતો નથી, જેનાથી ગરમી વધુ લાગે છે. ચોમાસુ વિદાય લે એટલે ભેજ ઓછો થવા લાગે છે, અને આ પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે થાય છે. સપ્ટેમ્બરના અંત સુધીમાં દિવસ અને રાત લગભગ સમાન થઈ જાય છે અને સૂર્ય દક્ષિણ ગોળાર્ધ તરફ ખસવા લાગે છે, જેના કારણે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તાપમાન ઘટવાનું શરૂ થાય છે.
 
ઠંડા પવનોનો સાઇબેરિયા સાથે સંબંધ
હવામાનમાં પરિવર્તન લાવવા માટે ઠંડા અને સૂકા પવનો જરૂરી છે. આ પવનો મુખ્યત્વે સાઇબેરિયા અને મધ્ય એશિયા જેવા ઠંડા પ્રદેશોમાંથી આવે છે.

* ઉચ્ચ દબાણ ક્ષેત્ર: ઓક્ટોબર મહિનામાં, હિમાલયની ઉત્તરે એક ઉચ્ચ દબાણ ક્ષેત્ર (high pressure zone) વિકસે છે. આ ઉચ્ચ દબાણ ઠંડા અને સૂકા પવનોને દક્ષિણ તરફ એટલે કે ભારતના મેદાની પ્રદેશો તરફ ધકેલે છે.

* હિમાલયની ભૂમિકા: જોકે, હિમાલયની વિશાળ પર્વતમાળા આ અત્યંત ઠંડા સાઇબેરિયન પવનોને ભારતમાં સીધા પ્રવેશતા અટકાવે છે. તેમ છતાં, આ પવનો ભારતના હવામાન પર આડકતરી રીતે પ્રભાવ પાડે છે, જેના કારણે ભેજ ઓછો થાય છે અને ધીમે ધીમે ઠંડીનો પ્રારંભ થાય છે.
 
ભારતમાં ઠંડીનું આગમન
ઉત્તર ભારતમાં ઓક્ટોબરના અંત સુધીમાં રાતનું વાતાવરણ ઠંડુ થવા લાગે છે. નવેમ્બર સુધીમાં ભેજ લગભગ પૂરેપૂરો ઓછો થઈ જાય છે, અને ડિસેમ્બરમાં સાચી ઠંડીની શરૂઆત થાય છે. આ સમયે, જેટ સ્ટ્રીમ્સ (Jet Streams) જેવી વાયુ પ્રણાલીઓ પણ દક્ષિણ તરફ ખસે છે, જે શિયાળાની ઋતુને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.

દક્ષિણ ભારતમાં, ચોમાસુ નવેમ્બર-ડિસેમ્બર સુધી સક્રિય રહે છે, તેથી ત્યાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ સમય સુધી રહી શકે છે. પરંતુ ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં, નવેમ્બરની શરૂઆતથી જ ઠંડીનો અનુભવ થવા લાગશે.