વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 30 માર્ચ, 2025 ના રોજ નાગપુર સ્થિત રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) ના મુખ્યાલયની મુલાકાત લીધી, જે આવું કરનારા પ્રથમ વર્તમાન વડાપ્રધાન બન્યા. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) નો વૈચારિક સ્ત્રોત ગણાતું આ સંગઠન, તેના શતાબ્દી વર્ષ (1925-2025) ની ઉજવણી કરી રહ્યું છે. RSS એ તેના ઇતિહાસમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ વખત પ્રતિબંધોનો સામનો કર્યા હોવા છતાં, આજે દેશભરમાં રાજકીય, વૈચારિક અને સામાજિક રીતે નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે.

RSS ના મૂળ અને સ્થાપના
RSS ની સ્થાપના 1925 માં વિજયા દશમીના દિવસે નાગપુરના મહારાષ્ટ્રીયન બ્રાહ્મણ ચિકિત્સક કેશવ બલીરામ હેડગેવાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
•    હેતુ અને પ્રેરણા: હેડગેવાર માનતા હતા કે હિન્દુઓ જાતિ, ક્ષેત્ર અને સંપ્રદાય દ્વારા વિભાજિત છે. તેમણે હિન્દુ સમુદાયમાં એકતા અને શિસ્ત સ્થાપિત કરવા માટે શાખાઓ (ધાર્મિક શાળાઓ) સ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય લીધો.
•    નામકરણ: 1926 માં, ઘણા પ્રસ્તાવિત નામોમાંથી હેડગેવારના આગ્રહથી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) નામ અંતિમ સ્વરૂપ પામ્યું.
•    કોંગ્રેસથી અલગ થવું: હેડગેવાર ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC) ના સભ્ય હતા, પરંતુ રાષ્ટ્રવાદના સમાવેશી દૃષ્ટિકોણ અને મહાત્મા ગાંધીના ખિલાફત ચળવળ પરના વલણથી નારાજ થઈને તેઓ કોંગ્રેસથી દૂર થઈ ગયા.
•    સાવરકરનો પ્રભાવ: RSS ના સ્થાપના સિદ્ધાંતો મુખ્યત્વે વી.ડી. સાવરકરના 'હિન્દુત્વ' પરના ગ્રંથ પર આધારિત હતા.
 
વિચારધારા અને મહત્વાકાંક્ષાઓ
RSS તેની વિચારધારામાં સાવરકરના હિન્દુત્વનું પાલન કરે છે, જેમાં ભારતને 'હિન્દુ રાષ્ટ્ર' માનવામાં આવે છે.
•    અખંડ ભારત: RSS નો ઉદ્દેશ્ય ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, શ્રીલંકા અને તિબેટ સહિતના પ્રદેશોને સમાવતું 'અખંડ ભારત' પાછું મેળવવાનો છે, જેનું માનવું છે કે તે 'વિશ્વ ગુરુ' બનશે.
•    ફાશીવાદનો પ્રભાવ: RSS ના સ્થાપક સભ્યોમાંના એક બી.એસ. મૂંજે 1931 માં ઇટાલિયન સરમુખત્યાર બેનિટો મુસોલિનીને મળ્યા હતા અને તેમનાથી પ્રેરિત થઈને RSS ના માળખાને સમાન રીતે ઘડવાનું શરૂ કર્યું હતું.
 
ગોલવલકરનો યુગ (1940-1966)
હેડગેવારના અવસાન પછી, માધવ સદાશિવ ગોલવલકર (ગુરુજી) સરસંઘચાલક બન્યા. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, RSSનો પ્રભાવ વધ્યો.
•    'અમે' અને હિન્દુ રાષ્ટ્ર: 1939 માં પ્રકાશિત થયેલા ગોલવલકરના પુસ્તક "અમે" માં તેમણે સૌપ્રથમ હિન્દુ રાષ્ટ્રની વિભાવના પ્રસ્તાવિત કરી, અને કહ્યું કે "આપણે સ્થાપિત કરવું પડશે કે આ ભૂમિમાં હિન્દુ એટલે રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્ર એટલે હિન્દુ."
•    નાઝી જર્મની સાથે સમાનતા: ગોલવલકરે નાઝી જર્મનીના ઉદાહરણનો ઉપયોગ કરીને બિન-હિન્દુ સમુદાયો પ્રત્યે સમાનતા દર્શાવી, જોકે પાછળથી RSS એ આ પુસ્તકને ગોલવલકર દ્વારા લખાયેલું હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
•    ભારત છોડો આંદોલનથી દૂર: RSS એ વૈચારિક અને વ્યૂહાત્મક કારણોસર ભારત છોડો ચળવળ માં ભાગ ન લેવાનું પસંદ કર્યું.
•    ભાગલા દરમિયાન ભૂમિકા: ભાગલા દરમિયાન થયેલી હિંસા ફાટી નીકળતાં, RSS ઉત્તર ભારતમાં વિસ્તર્યું અને રાહત શિબિરો સ્થાપી. જોકે, ગોલવલકરે મુસ્લિમોને ભારત છોડવા માટે મજબૂર કરવાના આહ્વાનથી ગાંધીજીની ટીકા વહોરી.
 
ગાંધીની હત્યા અને જનસંઘની સ્થાપના
•    પ્રતિબંધ: 30 જાન્યુઆરી, 1948 ના રોજ મહાત્મા ગાંધીની હત્યા RSS પ્રચારક નથુરામ ગોડસે દ્વારા કરવામાં આવી. આનાથી RSS પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો અને ગોલવલકર સહિત ટોચના નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી.
•    પ્રતિબંધ હટાવવો: જુલાઈ 1949 માં, RSS દ્વારા બંધારણ ઘડવામાં આવ્યું, જેમાં રાજકારણમાં સામેલ ન થવાની અને ભારતીય ત્રિરંગાનું સન્માન કરવાની સંમતિ આપવામાં આવી, જેના પછી પ્રતિબંધ હટાવવામાં આવ્યો.
•    સંઘ પરિવારનો ઉદય: ગોલવલકરના કાર્યકાળ દરમિયાન, અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ (ABVP), વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (VHP), અને ભારતીય મઝદૂર સંઘ (BMS) જેવા અનેક સહયોગી સંગઠનો સાથે સંઘ પરિવાર ની સ્થાપના થઈ.
•    ભારતીય જન સંઘ (BJS): RSS રાજકારણમાં સામેલ ન થવા માટે બંધાયેલું હોવાથી, 1951 માં ડૉ. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી અને વરિષ્ઠ RSS નેતાઓએ મળીને જનસંઘની સ્થાપના કરી, જે BJPનો પૂર્વગામી પક્ષ બન્યો.
•    ગૌહત્યા વિરોધી આંદોલન (1966): ગોલવલકરે ગાયને 'હિન્દુ પ્રતીક' તરીકે ઉપયોગ કરીને 1966 માં દિલ્હીમાં ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધ માટે એક મોટું અને હિંસક પ્રદર્શન યોજવા માટે કાર્યકરોને સૂચના આપી, જેના પરિણામે અથડામણ થઈ અને ધરપકડો થઈ.

આ પ્રારંભિક વર્ષોમાં જ RSS એ ભારતના સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય ક્ષેત્રમાં તેની ઊંડી છાપ છોડવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.