જ્યારે પણ નોબેલ પુરસ્કારની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે દરેક ભારતીયના મનમાં એક સવાલ ચોક્કસ ઊભો થાય છે: વિશ્વભરમાં અહિંસા (Non-Violence) ના સૌથી મજબૂત પ્રતીક ગણાતા મહાત્મા ગાંધીને આજ સુધી નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર (Nobel Peace Prize) કેમ નથી મળ્યો?

નોમિનેશન અને દુર્ભાગ્યની ગાથા
અહિંસાના સંદેશવાહક ગાંધીજીને શાંતિ પુરસ્કાર માટે એક નહીં, પરંતુ પાંચ વખત નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા, છતાં તેમને ક્યારેય આ સન્માન મળ્યું નહીં:

• ક્યારે થયા નોમિનેટ: ૧૯૩૭, ૧૯૩૮, ૧૯૩૯, ૧૯૪૭ અને જાન્યુઆરી ૧૯૪૮માં (તેમની હત્યાના થોડા દિવસો પહેલાં).

• સૌથી મોટો અવસર: ૧૯૪૮માં તેમની હત્યા થઈ ત્યારે નોબેલ સમિતિ વિચારી રહી હતી કે તેમને પુરસ્કાર આપવો કે નહીં, પરંતુ તે પછી તે પુરસ્કાર કોઈને પણ ન આપવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.

નોબેલ સમિતિના બહાના અને દિલગીરી
નોર્વેજીયન સંસદના સભ્ય ઓલે કોલ્બજોર્નસેન દ્વારા ગાંધીજીને નોમિનેટ કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, નોબેલ પેનલ પરના ટીકાકારોએ પુરસ્કાર ન આપવા માટે આ કારણો આપ્યા:

1. 'હંમેશા શાંતિવાદી નહીં': પેનલે દલીલ કરી હતી કે ગાંધીજી હંમેશા શાંતિવાદી નહોતા, અને બ્રિટિશરો સામેના તેમના કેટલાક અહિંસક અભિયાનો હિંસા અને આતંકમાં પરિણમ્યા હતા.

2. 'ભારતીય આદર્શો': કેટલાક સભ્યોએ દલીલ કરી કે તેમના આદર્શો અને વિચારો મુખ્યત્વે ભારતીય હતા, સાર્વત્રિક (Universal) નહોતા.

જોકે, નોબેલ સમિતિના અનુગામી સભ્યોએ પાછળથી જાહેરમાં ગાંધીજીને પુરસ્કાર ન આપવાની તેમની ભૂલ બદલ દિલગીરી (Regret) વ્યક્ત કરી હતી.

દલાઈ લામાને શ્રદ્ધાંજલિ
૧૯૮૯માં જ્યારે દલાઈ લામાને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો, ત્યારે સમિતિના અધ્યક્ષે કહ્યું હતું કે આ પુરસ્કાર "મહાત્મા ગાંધીની સ્મૃતિને શ્રદ્ધાંજલિ" છે, જેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સમિતિને તેમની ભૂલનો અહેસાસ હતો.

આજની તારીખ સુધી, કુલ આઠ ભારતીયોને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ અહિંસાના સૌથી મોટા પ્રતીક એવા ગાંધીજીનું નામ આ યાદીમાં નથી.