ન્યૂયોર્ક: વર્ષ ૨૦૨૫ માટે ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન ક્ષેત્રનું પ્રતિષ્ઠિત નોબેલ પારિતોષિક ત્રણ વૈજ્ઞાનિકો - અમેરિકાના મેરી ઇ. બ્રુનકોવ અને ફ્રેડ રેમ્સડેલ તથા જાપાનના શિમોન સાકાગુચીને સંયુક્ત રીતે એનાયત કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ ત્રણેય સંશોધકોને "પેરિફેરલ ઇમ્યુન ટોલરન્સ"  સંબંધિત તેમની ક્રાંતિકારી શોધો માટે આ સન્માન આપવામાં આવ્યું છે. તેમની શોધે એ સમજવામાં મદદ કરી છે કે શરીરની શક્તિશાળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ શરીર પર હુમલો કેમ નથી કરતી ? આ શોધથી ઓટોઇમ્યુન રોગો, કેન્સર અને અંગ પ્રત્યારોપણ જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી સારવાર પદ્ધતિઓ વિકસાવવાનો માર્ગ મોકળો થયો છે.

આ ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોએ દાયકાઓની મહેનત અને સંશોધન દ્વારા માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રણાલીના એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસાને ઉજાગર કર્યું છે. 

 આ ત્રણેય નોબેલ વિજેતાઓના જીવન, સંઘર્ષ અને તેમની ઐતિહાસિક સિદ્ધિ વિશે વિગતવાર જાણીએ.

(૧.) ડો. શિમોન સાકાગુચી 

જીવન અને શિક્ષણ: જાપાનના ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ ડો. શિમોન સાકાગુચીનો જન્મ વર્ષ ૧૯૫૧માં શિગા પ્રાંતમાં થયો હતો. હાલ તેઓ ૭૪ વર્ષના છે. તેમણે વર્ષ ૧૯૭૬માં ક્યોટો યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.ડી. અને વર્ષ ૧૯૮૨માં ત્યાંથી જ પી.એચ.ડી.ની પદવી મેળવી. ત્યારબાદ તેમણે અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પોસ્ટ-ડોક્ટરલ અભ્યાસ કર્યો. શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેમણે સ્ક્રિપ્સ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે પણ સેવા આપી હતી. હાલમાં તેઓ ઓસાકા યુનિવર્સિટીમાં ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ પ્રોફેસર તરીકે કાર્યરત છે.

નોબેલ તરફ દોરી જનાર સંશોધન: ડો. સાકાગુચીને "રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સ"ના શોધક માનવામાં આવે છે. ૧૯૮૦ અને ૯૦ના દાયકામાં વૈજ્ઞાનિકો માનતા હતા કે રોગપ્રતિકારક તંત્રના જે કોષો શરીર માટે ખતરો બની શકે છે, તેમને થાઇમસ ગ્રંથિમાં જ નષ્ટ કરી દેવામાં આવે છે. પરંતુ ડો. સાકાગુચીએ આ વિચારધારાથી અલગ સંશોધન કર્યું.

લાંબા અને કઠિન પ્રયોગોના અંતે વર્ષ ૧૯૯૫માં તેમણે સાબિત કર્યું કે આપણા શરીરમાં ટી-સેલ્સ નામના રોગપ્રતિકારક કોષોનો એક એવો ખાસ પ્રકાર છે, જે "રક્ષક" અથવા "શાંતિ સ્થાપક" તરીકે કામ કરે છે.
આ કોષોને તેમણે ‘રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સ’ નામ આપ્યું. આ કોષો રોગપ્રતિકારક તંત્રને વધુ પડતું આક્રમક બનતા રોકે છે અને શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો પર હુમલો કરતા અટકાવે છે. તેમની આ શોધને શરૂઆતમાં વૈજ્ઞાનિક સમુદાય દ્વારા શંકાની નજરે જોવામાં આવી હતી, પરંતુ પાછળથી તે ઇમ્યુનોલોજીના ક્ષેત્રમાં પાયાનો પથ્થર સાબિત થઈ.

(૨.) ડો. મેરી ઇ. બ્રુનકોવ 

 

જીવન અને શિક્ષણ: અમેરિકન મોલેક્યુલર બાયોલોજિસ્ટ અને ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ ડો. મેરી બ્રુનકોવનો જન્મ વર્ષ ૧૯૬૧માં થયો હતો. હાલ તેઓ ૬૪ વર્ષના છે. તેમણે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીમાંથી મોલેક્યુલર બાયોલોજીમાં વર્ષ ૧૯૯૧માં પી.એચ.ડી.ની ડિગ્રી મેળવી. શૈક્ષણિક કારકિર્દી બાદ તેમણે ઉદ્યોગ જગતમાં સંશોધન ક્ષેત્રે કામ કરવાનું પસંદ કર્યું અને સિએટલ વિસ્તારની ઘણી બાયોટેક કંપનીઓમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું.

નોબેલ તરફ દોરી જનાર સંશોધન: ડો. સાકાગુચીની શોધ બાદ પણ એ સ્પષ્ટ નહોતું કે રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સનું નિયંત્રણ કોણ કરે છે. આ સવાલનો જવાબ ડો. બ્રુનકોવ અને તેમના સાથી ડો. રેમ્સડેલના સંશોધનમાંથી મળ્યો. 

વર્ષ ૨૦૦૧માં, ડો. બ્રુનકોવ અને ડો. રેમ્સડેલ એક ખાસ પ્રકારના ઉંદરો પર સંશોધન કરી રહ્યા હતા, જેમને ગંભીર ઓટોઇમ્યુન રોગો થતા હતા. તેમણે શોધી કાઢ્યું કે આ ઉંદરોમાં એક ચોક્કસ જનીન (જીન–જીઇએનઈ) માં ખામી હતી. તેમણે આ જનીનને "ફોક્સપીથ્રી" નામ આપ્યું. તેમણે સાબિત કર્યું કે આ ફોક્સપીથ્રી જનીન જ રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સના વિકાસ અને કાર્ય માટે જવાબદાર "માસ્ટર સ્વીચ" છે. જો આ જનીનમાં ખામી સર્જાય, તો રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સ બની શકતા નથી અને શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર બેકાબૂ બનીને શરીર પર જ હુમલો કરી દે છે. આ શોધ રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ જેવા અસાધ્ય દર્દોને નાથવા માટે અમૃતરૂપ સાબિત થાય તો નવાઈ નહીં. જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર શરીરના સાચા કોષ ઉપર હુમલો કરી દે છે. આજ સુધી તેનું કારણ સમજાયું નથી.

(૩.) ડો. ફ્રેડ રેમ્સડેલ 

 
જીવન અને શિક્ષણ: અમેરિકન ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ ડો. ફ્રેડ રેમ્સડેલ હાલમાં પાર્કર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર કેન્સર ઇમ્યુનોથેરાપીમાં રિસર્ચ ડિરેક્ટર છે. તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, લોસ એન્જલસ (યુસીએલએ)માંથી પી.એચ.ડી. કરેલ છે. તેમની કારકિર્દી ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહી છે, જેમાં તેમણે ઇમ્યુનેક્સ, ડાર્વિન મોલેક્યુલર, ઝાયમોજેનેટિક્સ અને નોવો નોર્ડિસ્ક જેવી અગ્રણી બાયોટેકનોલોજી કંપનીઓમાં સંશોધનનું નેતૃત્વ કર્યું છે.

નોબેલ તરફ દોરી જનાર સંશોધન: ડો. રેમ્સડેલે ડો. બ્રુનકોવ સાથે મળીને "ફોક્સપીથ્રી" જનીનની શોધમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમના સંયુક્ત સંશોધને એ પણ સ્થાપિત કર્યું કે મનુષ્યોમાં થતો એક ગંભીર અને દુર્લભ ઓટોઇમ્યુન રોગ, જેને "આઇપેક્સ" સિન્ડ્રોમ કહેવાય છે, તે પણ આ "ફોક્સપીથ્રી" જનીનની ખામીને કારણે જ થાય છે.

આમ, ડો. સાકાગુચીએ જે "રક્ષક કોષો" (રેગ્યુલેટરી ટી-સેલ્સ)ની શોધ કરી હતી, તે કોષોને નિયંત્રિત કરનાર "માસ્ટર જનીન" ("ફોક્સપીથ્રી")ની શોધ ડો. બ્રુનકોવ અને ડો. રેમ્સડેલે કરી. આ ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનો એકબીજાના પૂરક બન્યા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિના નિયમનનું સંપૂર્ણ ચિત્ર સ્પષ્ટ થયું. જેથી આ ત્રણેયને સંયુક્ત મેડિસિન નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થયું છે.

આ ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોના પારિવારિક જીવન વિશે મર્યાદિત માહિતી સાર્વજનિક રીતે ઉપલબ્ધ છે, કારણ કે તેમનું જીવન મુખ્યત્વે તેમના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. પરંતુ તેમની આ સિદ્ધિએ માનવજાતને અસાધ્ય ગણાતા રોગો સામે લડવા માટે એક નવી દિશા આપી છે, જે આવનારી પેઢીઓ માટે અત્યંત લાભદાયી સાબિત થશે.