વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાંથી એક ધમાકેદાર સમાચાર સામે આવ્યા છે, જે યુએસ ડૉલરના વર્ચસ્વ માટે એક મોટો પડકાર છે. અહેવાલો મુજબ, હવે ભારતે રશિયા પાસેથી ખરીદેલા ક્રૂડ ઓઇલ માટે ચીની ચલણ – યુઆન (Yuan) માં ચુકવણી કરવાનું શરૂ કર્યું છે!

આ ચુકવણીનો જથ્થો હાલમાં ભલે ભારતની કુલ લેવડદેવડની તુલનામાં નાનો હોય, પરંતુ તેના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) સંકેતો અત્યંત ગહન છે. આ પગલું સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારત, ચીન અને રશિયાએ BRICS ચલણની રાહ જોયા વિના જ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ *ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના 'ડૉલર ઘમંડ'*નો સામનો કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે.

સમજૂતી: આ કેમ છે મોટું પગલું?
રશિયાના નાયબ વડાપ્રધાન એલેક્ઝાન્ડર નોવાકે પુષ્ટિ કરી છે કે ભારત મુખ્યત્વે રશિયન રુબેલ્સમાં ચુકવણી કરે છે, પરંતુ યુઆનનો ઉપયોગ પણ સતત વધી રહ્યો છે.

• યુઆનનું આકર્ષણ: એક યુઆનની કિંમત હાલમાં આશરે ₹૧૨.૩૪ ભારતીય રૂપિયા જેટલી છે. ભારતીય ઓઇલ કંપની, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) એ તાજેતરમાં બે થી ત્રણ રશિયન તેલ કાર્ગોની ચુકવણી યુઆનમાં કરી છે.

• સંબંધોની સૌહાર્દ: ૨૦૨૩માં ચીન સાથેના તણાવને કારણે સરકારી રિફાઇનરીઓએ યુઆનનો ઉપયોગ બંધ કર્યો હતો. જોકે, આ ચુકવણી ફરી શરૂ થવી એ ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં 'સૌહાર્દપૂર્ણ' બદલાવ તરફ પણ ઇશારો કરે છે.

• ટ્રમ્પની ધમકીની અવગણના: અમેરિકાના ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે BRICS દેશોને નવું ચલણ બનાવવા સામે કડક ચેતવણી આપી હતી, જેમાં ૧૦૦% ટેરિફ લાદીને અમેરિકી બજારમાંથી દૂર કરવાની ધમકી આપી હતી. ભારતનો આ નિર્ણય ટ્રમ્પની "અમેરિકા ફર્સ્ટ" નીતિ અને ડૉલરના પ્રભુત્વને જાળવી રાખવાના પ્રયાસ સામેનું એક મૌન પરંતુ મજબૂત વિરોધ છે.

ડી-ડોલરાઇઝેશનનો 'મધ્યમ માર્ગ'
યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયા પર અમેરિકાના પ્રતિબંધો અને SWIFT સિસ્ટમમાંથી બાકાત કર્યા પછી BRICS દેશોને ખ્યાલ આવ્યો છે કે ડૉલરનો ઉપયોગ એક 'હથિયાર' તરીકે થઈ શકે છે.

BRICS દેશો (જે વૈશ્વિક GDP ના ૪૦% નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે) એ ડૉલરનું પ્રભુત્વ ઘટાડવા માટે "ડી-ડોલરાઇઝેશન" ની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. ટ્રમ્પની ધમકીને પગલે નવા BRICS ચલણની યોજનાને ૨૦૨૫ રિયો સમિટમાં મુલતવી રાખવામાં આવી છે.

પરંતુ, ભારત, ચીન અને રશિયાએ યુઆન આધારિત વેપારનો "મધ્યમ માર્ગ" શોધી કાઢ્યો છે. આ વ્યૂહરચના BRICS ચલણ વિના જ સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર કરવાના લક્ષ્યને મૂર્તિમંત કરે છે. આનાથી ભારતને સસ્તું રશિયન તેલ પણ મળી રહે છે અને તે પશ્ચિમી પ્રતિબંધોની ચિંતાથી પણ મુક્ત રહી શકે છે.

વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા તેલ વપરાશકાર ભારતનું આ પગલું હાલ પૂરતું વ્યવહારુ હોવા છતાં, તેના વ્યૂહાત્મક પરિણામો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ઘણા ઊંડા અને અસરકારક સાબિત થશે!