ભારતના લશ્કરી ઇતિહાસમાં ૧૯૬૨નું ચીન સાથેનું યુદ્ધ આજે પણ સૌથી મોટો અને પીડાદાયક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જો ભારતીય વાયુસેના (IAF) ને આક્રમક રીતે તૈનાત કરવામાં આવી હોત, તો શું યુદ્ધનું પરિણામ બદલી શકાયું હોત?

નવા જાહેર થયેલા આંતરિક દસ્તાવેજો અને ગુપ્ત બેઠકોના રેકોર્ડ સૂચવે છે કે યુદ્ધ દરમિયાન IAF ને નિષ્ક્રિય રાખવાનો નિર્ણય માત્ર લશ્કરી નહોતો, પરંતુ તે જાસૂસી અને રાજદ્વારી સલાહથી પ્રભાવિત હતો.

યુદ્ધ પહેલાના પ્રતિબંધો:
યુદ્ધ શરૂ થતાં પહેલાં જ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ ૨૦ ઓક્ટોબર ૧૯૬૦ ના રોજ કડક નિર્દેશો જારી કર્યા હતા, જે એક મોટી મર્યાદા બની:

• પ્રતિબંધ: વાયુસેના સરહદથી ૨૪ કિલોમીટરની અંદર કોઈ ઉડાન કે જાસૂસી કરી શકતી નહોતી.

• મંજૂરી: માત્ર પરિવહન વિમાનોને જ સૈનિકોને પુરવઠો પહોંચાડવા માટે નજીક આવવાની મંજૂરી હતી.

ગુપ્તચર અને રાજદ્વારી સલાહનું દબાણ:
સંઘર્ષ વધ્યો ત્યારે પણ, IAF ને તૈનાત ન કરવાનો  નિર્ણય લેવાયો. આ નિર્ણય પાછળ IB ડિરેક્ટર બી.એન. મુલિક, યુએસ એમ્બેસેડર જે.કે. ગાલબ્રેથ અને બ્રિટિશ સંરક્ષણ સલાહકાર પી.એમ.એસ. બ્લેકેટ જેવા મુખ્ય પ્રભાવકો હતા.

• મુલિકની ચેતવણી: તેમણે ડર વ્યક્ત કર્યો હતો કે ભારતમાં રાત્રિના સમયે ઇન્ટરસેપ્ટર્સના અભાવને કારણે ચીની બોમ્બરો "મદ્રાસ સુધી દક્ષિણમાં ઘૂસી શકે છે."

• ગાલબ્રેથનો મત: તેમણે ભારતીય હવાઈ તૈનાતીને નિરર્થક ગણાવી, કારણ કે ભારતીય વિમાનો પાસે તિબેટમાં કોઈ નોંધપાત્ર લક્ષ્યો નહોતા.

મેનનનું સમર્થન, થિમય્યાનો વિરોધ:
તત્કાલીન સંરક્ષણ પ્રધાન વી.કે. કૃષ્ણ મેનન વાયુસેના તૈનાતની હિમાયત કરતા હતા, પરંતુ પૂર્વ આર્મી ચીફ જનરલ કોડેન્ડેરા સુબૈયા થિમય્યાએ આક્રમકતા સામે ચેતવણી આપી હતી. જોકે, નેહરુએ 'ફોરવર્ડ પોલિસી' અપનાવવાનો રાજકીય નિર્ણય લીધો, જે ચીન દ્વારા યુદ્ધના તાત્કાલિક ટ્રિગર તરીકે ગણવામાં આવ્યો.

યુદ્ધ પછીનો ખેદ:
સંરક્ષણ મંત્રાલયના સત્તાવાર ઇતિહાસમાં IAF ને આક્રમક કામગીરીમાં નિષ્ક્રિય રાખવાના નિર્ણય પાછળના વિચારનો કોઈ સચોટ દસ્તાવેજ નથી. જોકે, ચીફ ઓફ જનરલ સ્ટાફ જનરલ કૌલે તેમના ૧૯૬૭ના સંસ્મરણોમાં સ્વીકાર્યું હતું કે:

"ભારતે આ કામગીરી દરમિયાન આપણા વાયુસેનાને નજીકના સહાયક ભૂમિકામાં ન રાખીને મોટી ભૂલ કરી હતી."

આજે પણ લશ્કરી ઇતિહાસકારો માને છે કે જો ભારતીય વાયુસેનાની શ્રેષ્ઠતાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોત, તો હિમાલયના કઠોર ભૂપ્રદેશમાં ભારતીય સેનાને મોટો ફાયદો મળી શક્યો હોત, અને ૧૯૬૨ના ઇતિહાસને બદલી શકાયો હોત.