ન્યૂ યોર્ક/લંડન : વિશ્વનું ચાંદીનું બજાર છેલ્લા ૪૫ વર્ષની સૌથી ગંભીર કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જે ૧૯૮૦માં હન્ટ બ્રધર્સ દ્વારા બજારને કબજે કરવાના પ્રયાસ બાદની સૌથી ખરાબ સ્થિતિ છે. ભારતમાં તહેવારોની અભૂતપૂર્વ માંગ અને વૈશ્વિક રોકાણકારો દ્વારા ડોલરની નબળાઈ સામે કરવામાં આવેલા રોકાણ (debasement trade)ના 'પરફેક્ટ સ્ટોર્મ'ને કારણે લંડન ચાંદી બજારમાં ઉપલબ્ધ સ્ટોક ખૂટી પડતાં વેપારીઓમાં ગભરાટ ફેલાયો છે.
ભારતમાંથી શરૂ થયેલો 'સ્ટૅમ્પીડ':
આ કટોકટીના તાત્કાલિક કારણ તરીકે ટ્રેડર્સ અને એનાલિસ્ટ્સ ભારત તરફ આંગળી ચીંધે છે. ભારતમાં દિવાળીની આસપાસ ધનતેરસ (૧૮ ઓક્ટોબર) અને લક્ષ્મી પૂજન દરમિયાન ચાંદીની માંગ સામાન્ય રીતે રહે છે, પરંતુ આ વર્ષે તેની માત્રા અભૂતપૂર્વ હતી.
 * MMTC-Pamp India Pvtના ટ્રેડિંગ હેડ વિપિન રૈનાએ જણાવ્યું હતું કે, તેમની કંપની, જે ભારતની સૌથી મોટી કિંમતી ધાતુઓની રિફાઇનરી છે, તેના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર ચાંદીનો સ્ટોક ખલાસ થઈ ગયો હતો. તેમણે કહ્યું કે ૨૭ વર્ષની કારકિર્દીમાં તેમણે આ સ્તરે ખરીદી કરનારા ગ્રાહકોનું આવું 'ક્રેઝી માર્કેટ' ક્યારેય જોયું નથી.
 * સોનાના રેકોર્ડ ભાવ વધારા પછી સોશિયલ મીડિયા પર ચાંદીને સસ્તો વિકલ્પ ગણીને પ્રમોટ કરવામાં આવી હતી. ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કર સાર્થક આહુજાએ સોના-ચાંદીના ૧૦૦-થી-૧ ભાવ રેશિયોને ટાંકીને ચાંદી ખરીદવાની હિમાયત કરી હતી.
 * સપ્લાયની તીવ્ર અછતને કારણે ભારતમાં વૈશ્વિક ભાવ પરનું પ્રીમિયમ સામાન્ય રીતે થોડા સેન્ટ્સથી વધીને $૦.૫૦, પછી $૧ અને મુંબઈના બજારોમાં $૫ પ્રતિ ઔંસથી પણ ઉપર પહોંચી ગયું હતું.
વૈશ્વિક બજારમાં અરાજકતા:
ભારતની માંગ જ્યારે ટોચ પર હતી, ત્યારે સપ્લાયનો મુખ્ય સ્રોત ચીન એક સપ્તાહની રજા પર બંધ હતું. આથી ડીલરો લંડન તરફ વળ્યા, જ્યાં તેમને જાણવા મળ્યું કે મોટાભાગનો સ્ટોક ETFs (એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ ફંડ્સ) દ્વારા ખરીદાઈ ચૂક્યો છે. ડોલરની અસ્થિરતાના ડર વચ્ચે ૨૦૨૫ની શરૂઆતથી જ વૈશ્વિક ETFsમાં ૧૦૦ મિલિયન ઔંસથી વધુ ચાંદીનો ભરાવો થયો હતો.
 * JPMorgan Chase & Co. (ભારતીય બજારના અગ્રણી સપ્લાયર) જેવી મોટી બેન્કોએ પણ ઓક્ટોબર મહિના માટે ભારતને ચાંદી સપ્લાય કરવાની અક્ષમતા દર્શાવી હતી.
 * ભારતમાં ચાંદીની અછત એટલી ગંભીર બની કે કોટક, યુટીઆઇ અને એસબીઆઇ જેવી એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપનીઓએ તેમના ચાંદીના ફંડમાં નવા સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ લેવાનું બંધ કરવું પડ્યું.
લંડનમાં ભય અને ઉચાપત:
ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં લંડનના બજારમાં તરલતા (Liquidity) સુકાઈ ગઈ. ઓવરનાઈટ ચાંદી ઉધાર લેવાનો ખર્ચ ૨૦૦% ના વાર્ષિક દરે પહોંચી ગયો હતો. મોટા બેન્કોએ ભાવ ટાંકવાનું બંધ કરી દેતા ટ્રેડિંગ અશક્ય બની ગયું હતું. એક બેન્કરે જણાવ્યું કે ચાંદી ઉધાર લેનારા ગ્રાહકો (જેમ કે રિફાઇનર્સ) તરફથી સતત ફોન આવતા હતા અને ભાવ ન મળતા હતાશ ગ્રાહકો ચીસો પાડી રહ્યા હતા.
ઐતિહાસિક ઊંચાઈ અને પતન:
આ કટોકટી વચ્ચે ચાંદીના ભાવ વધતા ગયા અને શુક્રવારે $૫૪ પ્રતિ ઔંસની અભૂતપૂર્વ ઊંચાઈને સ્પર્શ્યા. જોકે, ત્યારબાદ અચાનક તે ૬.૭% જેટલો ગગડી ગયો, જે બજારમાં પ્રવર્તતા અતિશય તાણનો સંકેત આપે છે.
કટોકટીનું 'પરફેક્ટ સ્ટોર્મ':
એનાલિસ્ટ્સ આ કટોકટી માટે એકસાથે થયેલી ઘટનાઓના સંયોગને જવાબદાર માને છે:
૧. ભારતની તીવ્ર માંગ: દિવાળી અને FOMO.
૨. સોલર પાવર બૂમ: ફોટોવોલ્ટેઇક સેલમાં ચાંદીના ઉપયોગને કારણે છેલ્લા પાંચ વર્ષથી ખાણકામ અને રિસાયકલ ચાંદીની સપ્લાય કરતા માંગ વધી છે.
૩. યુએસ ટેરિફનો ડર: ટ્રમ્પના સંભવિત ટેરિફથી બચવા ૨૦૦ મિલિયન ઔંસથી વધુ ચાંદી ન્યૂયોર્કના વેરહાઉસમાં શિપ કરવામાં આવી.
૪. ETF રોકાણ: ડોલરની અસ્થિરતાને કારણે ૧૦૦ મિલિયન ઔંસ ચાંદી ETFsમાં જમા થઈ.
લંડન બજારમાં ચાંદીનો 'ફ્રી ફ્લોટ' (ETFs સિવાયનો સ્ટોક) ૧૫૦ મિલિયન ઔંસથી નીચે આવી ગયો હતો. આ અછતને દૂર કરવા હવે ન્યૂયોર્ક કોમેક્સના વેરહાઉસમાંથી ૨૦ મિલિયન ઔંસથી વધુ ચાંદીને તાત્કાલિક લંડન મોકલવાની દોડધામ શરૂ થઈ છે, જોકે શિપમેન્ટમાં કસ્ટમ્સ વિલંબનો જોખમ હજી પણ યથાવત છે. (બ્લૂમબર્ગ અહેવાલ)