અમદાવાદ તા.૨૧ : આમ તો ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ 14-15 જાન્યુઆરીના રોજ ઉજવાય છે પણ ભારતમાં અમુક જગ્યાઓ એવી પણ છે કે જ્યાં દિવાળીના બીજા દિવસે પતંગ ઉડાડવાની પ્રથા છે. આ પતંગ ઉડાડવાની પરંપરા આ તહેવારનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ઉત્તર-મધ્ય ભારતના કેટલાક ભાગોમાં દિવાળીના બીજા દિવસે પતંગ ઉડાડવાની પ્રથા છે જેને જામઘાટ કહેવાય છે. આ પ્રથા સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક નથી પરંતુ પ્રાદેશિક અને ઐતિહાસિક કારણોસર ઘણા વિસ્તારોમાં પ્રચલિત છે.

ભારતમાં પતંગ ઉડાડવી એ ઘણા રાજ્યોમાં એક પ્રથા છે. પરંતુ પતંગ ક્યાંથી ઉદ્ભવ્યા અને દિવાળીના બીજા દિવસે કેમ પતંગનું મહત્ત્વ છે તેના વિશે ઘણા ઓછા લોકોને ખબર છે. તો ચાલો જાણીએ કે પતંગોનો ઇતિહાસ શું છે? તેમની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થઈ? પતંગોએ ભારતમાં તેમનું સ્થાન કેવી રીતે મેળવ્યું?

ઐતિહાસિક પુરાવા સૂચવે છે કે પતંગો પ્રાચીન ચીનમાં ઉદ્ભવ્યા હતા. ચીની સ્ત્રોતો સેંકડો વર્ષો પહેલા પતંગોના ઉત્સવ વિશે જણાવે છે. શરૂઆતના પતંગો લાકડા, વાંસ, રેશમ અને કાગળમાંથી બનાવવામાં આવતા હતા અને લશ્કરી અને વૈજ્ઞાનિક હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા. સમય જતાં પતંગો મનોરંજન અને ધાર્મિક હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સ્વરૂપમાં વિકસિત થયા, જેના કારણે આજે આપણે જે લોકપ્રિય રમત જોઈએ છીએ તે બની

ભારતમાં પતંગોનું આગમન

પતંગો ચીનથી ભારત સહિત અન્ય એશિયન દેશોમાં ગયા. ઇતિહાસકારો અને લોકવાયકાઓ અનુસાર પતંગ બનાવવાની તકનીકો બૌદ્ધ સાધુઓ, વેપારીઓ અને પછીના મધ્યયુગીન પ્રવાસીઓ દ્વારા ભારતમાં પહોંચી. કેટલાક લોકો દાવો કરે છે કે પતંગ ઉડાડવી ભારતમાં પહેલાથી જ એક લોકપ્રિય રમત હતી, અને પછીના શાસકો, ખાસ કરીને મુઘલ દરબાર અને સ્થાનિક નવાબોના શાસનકાળમાં, પતંગ ઉડાડવી એક શાહી મનોરંજન અને સામાજિક મનોરંજન બની ગઈ.

પતંગ ઉડાડવાનો તહેવારો સાથે સંબંધ

ભારતમાં પતંગ ઉડાડવાની પરંપરાનું સૌથી પ્રખ્યાત અને સંગઠિત સ્વરૂપ મકરસંક્રાંતિ અથવા ઉત્તરાયણ દરમિયાન જોવા મળે છે. ગુજરાત, રાજસ્થાન, પંજાબ અને અન્ય રાજ્યોમાં આ દિવસે પતંગ ઉડાડવાની વ્યાપક ઉજવણી કરવામાં આવે છે, અને અમદાવાદમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ આ પરંપરાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેનું ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક મહત્વ સૂર્યના ઉત્તર તરફના ગતિનું પ્રતીક છે અને એક સમુદાય ઉજવણી છે. જો કે, પતંગો ફક્ત મકરસંક્રાંતિ સુધી મર્યાદિત નથી. વિવિધ પ્રદેશોમાં, વસંત પંચમી, પોંગલ (દક્ષિણ), સ્વતંત્રતા દિવસ વગેરે જેવા પ્રસંગોએ પતંગ ઉડાડવાની પરંપરા પણ છે.

દિવાળીના બીજા દિવસે પતંગ શા માટે?

દિવાળી પછીના દિવસે વહેલી સવારે દેશના વિવિધ ભાગોમાં પતંગ ઉડાડવાના કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે. ઉત્તર અને ઉત્તર-મધ્ય ભારતના કેટલાક ભાગોમાં, દિવાળીના બીજા દિવસે મેળાવડા અને પતંગ ઉડાડવાની ઉજવણી સામાન્ય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં, દિવાળી પછી છત અને ખુલ્લી જગ્યાઓ પર પતંગ ઉડાડવામાં આવે છે. આ પ્રથા સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક અને ઐતિહાસિક કારણોસર પ્રચલિત છે. જો કે, જે વિસ્તારોમાં મેળાવડા પર પતંગ ઉડાડવાની પરંપરા પ્રચલિત છે, ત્યાં તે વ્યાપકપણે પ્રચલિત છે.

દિવાળીના બીજા દિવસે પતંગ કેમ ઉડાવાય છે?

દિવાળી એક ચાર-થી-પાંચ દિવસનો તહેવાર છે, જેમાં લક્ષ્મી પૂજા, ગોવર્ધન અથવા અન્નકૂટ અને ભાઈબીજનો સમાવેશ થાય છે. તહેવારની ઉત્સાહી વાતાવરણ અને રજાઓની મોસમ લોકોকে રમતગમત અને સામાજિક મેળાવડાઓમાં જોડાવે છે, જેમાં પતંગ ઉડાડવું એક લોકપ્રિય અને દ્રશ્યાત્મક પ્રવૃત્તિ બની જાય છે. ઘણી જગ્યાએ હવામાન ઠંડું પરંતુ સૂકું રહે છે અને પવન અનુકૂળ હોવાથી છત પરથી પતંગ ઉડાડવાનું સરળ બને છે. પતંગ ઉડાડવું સ્પર્ધાત્મક પ્રવૃત્તિ હોવાને કારણે, કોણ ટકી રહે છે અને કોણ કાપાય છે તે મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે, અને તહેવારના પ્રસંગે આ સ્પર્ધા વધુ તીવ્ર બની જાય છે. કેટલીક જગ્યાઓમાં આ પરંપરા સદીઓ જૂની છે અને તે સ્થાનિક મેળા, સંસ્કૃતિ અને કૌટુંબિક રિવાજો સાથે સંકળાયેલી છે; આમ, દિવાળી પછી પતંગ ઉડાડવી ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણની જેમ મોટા પાયે નથી, છતાં અનેક શહેરો અને પડોશમાં લોકપ્રિય સ્થાનિક પ્રસંગ તરીકે રહે છે.

ટૂંકમાં, પતંગ ઉડાવવાની શરૂઆત ચીનમાં થઈ હતી. સમય જતાં, આ ટેકનોલોજી અને પરંપરા એશિયામાં ફેલાઈ ગઈ અને વિવિધ ઐતિહાસિક માર્ગો દ્વારા ભારતમાં તેનો સમાવેશ થયો. મુઘલ-નવાબી પરંપરાઓ, ગ્રામીણ અને શહેરી ઉત્સવ પ્રથાઓ અને સ્થાનિક હવામાન પરિસ્થિતિઓએ તેને લોકપ્રિય બનાવ્યું. દિવાળીના બીજા દિવસે પતંગ મેળાવડા એક સાર્વત્રિક પરંપરા નથી, પરંતુ તે અસંખ્ય સ્થાનિક પરંપરાઓ અને સ્થાનિક મેળાઓ દ્વારા આકાર પામે છે, અને આજે પણ ઉત્તર ભારતના ઘણા ભાગોમાં પ્રચલિત છે.