નવી દિલ્હી, તા. ૨૨ ઓક્ટોબર: દિવાળીની રાત્રે દિલ્હીમાં જેમ જેમ રોશની પ્રગટી, તેમ તેમ પ્રદૂષણનું સ્તર પણ ખતરનાક રીતે વધ્યું હતું. જોકે, આ ભયજનક ઉછાળા પર નજર રાખવી સૌથી વધુ જરૂરી હતી, ત્યારે દિલ્હીના મોટાભાગના કંટીન્યુઅસ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી મોનિટરિંગ સ્ટેશનો (CAAQMS) કલાકો સુધી ઑફલાઈન થઈ ગયા હતા, જેનાથી પ્રદૂષણના ડેટામાં મોટો અંતર જોવા મળ્યો છે.
મોટાભાગના મોનિટરિંગ સ્ટેશનોમાં 'બ્લેકઆઉટ'
હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સના અહેવાલ મુજબ, સોમવાર મધરાતથી મંગળવાર સવારના ૧૧ વાગ્યા સુધીના ૩૬ કલાકના નિર્ણાયક ગાળામાં, શહેરના કુલ ૩૯ સ્ટેશનોમાંથી માત્ર નવ સ્ટેશનો (૨૩%) એ જ સતત રીડિંગ્સ પૂરા પાડ્યા હતા.
 * ડેટા ગેપ: બાકીના ૩૦ સ્ટેશનોમાં એકથી લઈને નવ કલાક સુધીનો ડેટા બ્લેકઆઉટ જોવા મળ્યો હતો.
 * ગંભીર અસર: દ્વારકા સેક્ટર ૮ માં ૩૬ કલાકમાંથી માત્ર ૨૭ કલાકનો જ ડેટા મળ્યો હતો. જવાહરલાલ નેહરુ સ્ટેડિયમ, નેહરુ નગર, પટપડગંજ અને આરકે પુરમ જેવા સ્ટેશનોમાં લગભગ આઠ કલાકના રીડિંગ્સ ગુમ હતા.
 * પીક અવધિ: ખાસ કરીને જ્યારે ફટાકડાનું પ્રદૂષણ ટોચ પર પહોંચે છે, તેવા છ કલાક કે તેથી વધુ સમય માટે ૧૦ મુખ્ય મોનિટરિંગ પોઇન્ટ્સ પર ડેટા મળ્યો ન હતો.
ડેટા ગેપ પાછળનું કારણ: ટેક્નોલોજીકલ મર્યાદા
નિષ્ણાતોના મતે, આ સમસ્યા નવી નથી. દર વર્ષે દિવાળી પર પ્રદૂષણ વધે છે, ત્યારે ઘણા મોનિટરિંગ સ્ટેશનો રીડિંગ્સ આપવાનું બંધ કરી દે છે. થિંક ટેન્ક EnviroCatalysts ના સ્થાપક અને મુખ્ય વિશ્લેષક સુનીલ દહિયાએ જણાવ્યું હતું કે:
 * મર્યાદા: "આ પેટર્ન દર્શાવે છે કે મોટાભાગના સ્ટેશનોએ ૧૦૦૦ µg/m³ ની નજીક પહોંચતા જ ડેટા આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું. જોકે, આનંદ વિહાર, નહેરુ નગર, મુંડકા જેવા કેટલાક સ્ટેશનોએ ૧૦૦૦ µg/m³ થી વધુ મૂલ્યો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જે સૂચવે છે કે ટેકનોલોજીની ઉપલબ્ધતામાં કોઈ મોટો મુદ્દો નથી."
 * કારણ: તેમણે નોંધ્યું કે આ સમસ્યા DPCC, IITM, CPCB અને IMD જેવી વિવિધ એજન્સીઓ દ્વારા સંચાલિત સ્ટેશનોને અસર કરે છે. "આ ડેટા રોકી દેવામાં આવ્યો નથી; પરંતુ તે એક તકનીકી મર્યાદા છે. કેટલાક સ્ટેશનો ચોક્કસ મર્યાદાથી આગળ સંપૂર્ણ રીડિંગ્સ રેકોર્ડ કરી શકતા નથી."
એક નિષ્ણાત મુજબ, સ્ટેશનો ૧૦,૦૦૦ µg/m³ સુધીના મૂલ્યો રેકોર્ડ કરી શકે છે, પરંતુ જ્યારે સાંદ્રતા અત્યંત ઊંચી હોય છે, ત્યારે ચોકસાઈમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે.
સાર્વજનિક સ્વાસ્થ્ય અને નીતિ પર અસર
ડેટા ગુમ થવાના ગંભીર પરિણામો આવે છે. વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે આનાથી સાર્વજનિક સ્વાસ્થ્ય પ્રતિસાદ નબળો પડે છે અને પ્રદૂષણની અસરોની સમજ ખોટી પડે છે.
 * નીતિ પર અસર: દહિયાએ કહ્યું કે, "ગુમ થયેલો ડેટા આંતરદૃષ્ટિમાં અવરોધ ઊભો કરે છે, ચોક્કસપણે પ્રદૂષણના સંપર્કનું આકારણી કરવું અશક્ય બનાવે છે, અને એવો ખોટો અહેસાસ આપે છે કે હવાની ગુણવત્તા ખરેખર છે તેના કરતાં થોડી સારી છે."
 * GRAP પર અસર: આ માહિતીનો ઉપયોગ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) નક્કી કરવા અને ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) હેઠળ ટ્રાફિક પ્રતિબંધો અથવા બાંધકામ પર પ્રતિબંધ જેવા કટોકટીના પગલાં લેવા માટે થાય છે. વિશ્વસનીય ડેટા વિના, લાંબા ગાળાનું આયોજન પણ જોખમાય છે.
જોકે, દિલ્હીના પર્યાવરણ મંત્રી મંજીન્દર સિંહ સિરસાએ આ ચિંતાઓને ફગાવી દીધી છે. તેમણે કહ્યું કે, "તમામ ડેટા CPCB અને DPCC વેબસાઇટ્સ પર ઉપલબ્ધ છે. કોઈ ડેટા ગુમ નથી. જેઓ દાવો કરે છે કે તે ગુમ છે, તેમના પોતાના ઇરાદાઓ છે."
વૈજ્ઞાનિકો નોંધે છે કે દિવાળી અને વહેલી શિયાળા દરમિયાન મોનિટરિંગમાં અંતર આવવાની સમસ્યા ૨૦૨૨ અને ૨૦૨૩માં પણ નોંધાઈ હતી.