નવી દિલ્હી : સિંધુ નદી પ્રણાલી, જે ભારત અને પાકિસ્તાન બંને માટે જીવનરેખા સમાન છે, તે હાલમાં ઇકોલોજીકલ અને રાજકીય અસ્પષ્ટતાના એક જટિલ કોયડામાં ફસાયેલી છે. 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીથી થયેલી સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) નું ભવિષ્ય હવે એક મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે, ખાસ કરીને એપ્રિલ 2025માં જ્યારે ભારતે સંધિને સસ્પેન્ડ કરી દીધી હતી.

સંધિ સસ્પેન્ડ થયા પછી શું થયું?: લેખક અને પૂર્વ IPS અધિકારી દાનેશ રાણા તેમના પુસ્તક 'ધ ડાર્ક કલર્ડ વોટર્સ'માં પહેલગામ હત્યાકાંડ પછીની સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. સંધિ સસ્પેન્ડ થયાના એક દિવસ પછી, બાગલીહાર અને સલાલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ બંધ કરવામાં આવ્યા.

રાણા લખે છે, "પાણી ઝડપથી ઘટવા લાગ્યું, નદીના ગર્જનાને કર્કશ અવાજમાં ફેરવી નાખ્યું," અને લોકો નદી પાર કરવા લાગ્યા હતા. ચેનાબ જેવી નદીઓ, જે ક્યારેક 'રાજદ્વારીની નદી' કહેવાતી, તે હવે પ્રતિકારનું પ્રતીક બની ગઈ છે
.
ઇકોલોજી અને અર્થતંત્ર: સિંધુ બેસિન માત્ર બે દેશો વચ્ચેની રાજકીય સંધિ નથી, પરંતુ તે એક જટિલ ઇકોલોજીકલ સિસ્ટમ પણ છે.

પાકિસ્તાની અર્થતંત્ર: સિંધુ બેસિન પાકિસ્તાનના સિંચાઈવાળા કૃષિ માટે 80% પાણી પૂરું પાડે છે, જે દેશના શ્રમ બળના બે તૃતીયાંશને રોજગાર આપે છે અને રાષ્ટ્રીય જીડીપીના એક ચતુર્થાંશનું ઉત્પાદન કરે છે.

આબોહવા પડકાર: ભારે વરસાદને કારણે 2010માં સિંધુ નદીના પૂરે લગભગ 20 મિલિયન લોકોને અસર કરી હતી અને $43 બિલિયનનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું. ઝડપી ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે આબોહવાની અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે.

માનવ હસ્તક્ષેપ: એરિક પી. એકહોલ્મે 1970ના દાયકામાં નોંધ્યું હતું કે મોટા સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સ પ્રકૃતિ પર પ્રભુત્વ મેળવવાના પ્રયાસોમાં રહેલા જોખમોને નાટકીય રીતે રજૂ કરી રહ્યા છે.

સંધિનું ભવિષ્ય અને નદીનો તર્ક: ઉત્તમ કુમાર સિન્હા તેમના પુસ્તક 'ટ્રાયલ બાય વોટર'માં લખે છે કે સંધિ હેઠળ, પંજાબની પાંચ નદીઓનું પાણી સિંધુમાં વહેતું હતું, પરંતુ ઉપલા નદીના રાજ્ય (ભારત) દ્વારા પાણીને વાળવામાં આવે તો આ બધું બદલાઈ શકે છે.

લેખક સુધીરેન્દ્ર શર્માના મતે, હવે ફક્ત દ્વિપક્ષીય તણાવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ ભૂલ હશે. સિંધુ બેસિનને એકલ, એકબીજા સાથે જોડાયેલા સમગ્ર તરીકે જોવું જોઈએ.

મુખ્ય પ્રશ્ન: શું આ દાયકાઓ જૂની સંધિ, વધતી જતી પાણીની માંગ અને આબોહવા આંચકાના નવા યુગને પહોંચી વળવા માટે વિકસિત થઈ શકે છે, અથવા બદલાતી પરિસ્થિતિમાં, નદીને તેનું જળવિજ્ઞાન ચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે સમુદ્રમાં વહેવાની તેની પર્યાવરણીય જવાબદારીઓને પૂર્ણ કરવા માટે મુક્ત કરી શકાય?

નદીઓનો હંમેશા પોતાનો તર્ક રહ્યો છે, અને સિંધુની બદલાતી ગતિશીલતા વિશ્વનો એક દૃષ્ટિકોણ આપે છે જ્યાં વ્યક્તિ અને નદીને એકબીજાના સંબંધમાં જોવામાં આવે છે.