નવી દિલ્હી: બચાવ! સામાન્ય કરતાં વધુ ઠંડો શિયાળો પ્રદૂષણ અને આરોગ્યનું સંકટ વધારી શકે છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ ઉત્તર ભારતમાં સામાન્ય કરતાં વધુ ઠંડી ઋતુની આગાહી કરી છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આ કઠોર શિયાળો દિવાળી પછી હવાની ગુણવત્તા (AQI) અને જાહેર આરોગ્યને વધુ બગાડી શકે છે.

યાદ રહે, જાન્યુઆરી ૨૦૧૩માં જ્યારે દિલ્હીનું તાપમાન ૪૪ વર્ષના નીચલા સ્તરે ૧.૯°C પર પહોંચ્યું હતું, ત્યારે એકલા ઉત્તર પ્રદેશમાં જ ઓછામાં ઓછા ૧૭૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા.

આ કઠોર શિયાળો કેમ આવી રહ્યો છે?: TERI, IIT બોમ્બે અને કલકત્તા યુનિવર્સિટીના નિષ્ણાતો અનુસાર, ઠંડી હવાને ભારતમાં સામાન્ય કરતાં વધુ સમય સુધી રહેવા દેતા પરિબળોનું સંયોજન જવાબદાર છે:

લા નીનાનો પ્રભાવ: પેસિફિક મહાસાગરમાં ઠંડા પાણીની આ ઘટના વૈશ્વિક હવામાન પેટર્નને બદલે છે. લા નીના એપિસોડ દરમિયાન, ભારતમાં ઘણીવાર વધુ વારંવાર અને લાંબા ઠંડા મોજાઓનો અનુભવ થાય છે. આ વર્ષે ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં ઉત્તર ભારતમાં વહેલા વરસાદ અને હિમાલયમાં બરફવર્ષા તેના પ્રથમ પરિણામો હતા.

જેટ સ્ટ્રીમમાં ફેરફાર: લા નીનાના કારણે જેટ સ્ટ્રીમ્સમાં ફેરફાર થયો છે, જેના પરિણામે ભૂમધ્ય સમુદ્ર પરના વાવાઝોડાના ટ્રેક સક્રિય થયા છે.

પ્રાદેશિક સમુદ્રનું તાપમાન: અરબી સમુદ્રનું તાપમાન પણ ઉત્તર ભારતમાં શીત લહેરની સ્થિતિને લંબાવશે.

પ્રદૂષણનું જોખમ કેમ વધી રહ્યું છે?: બોઝ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર અભિજીત ચેટર્જી ચેતવણી આપે છે કે તાપમાનમાં ઘટાડો હવાની ગુણવત્તાને બે રીતે બગાડે છે:

વાતાવરણીય ગતિ ધીમી: શિયાળામાં પવન શાંત (શાંત) હોય છે. પૃથ્વીની સપાટી ઓછી ગરમ થવાથી, હવાનું ઊભું ઉત્થાન અટકે છે, જેને 'થર્મલ ઇન્વર્ઝન' કહેવામાં આવે છે.

પ્રદૂષકો ફસાય છે: આના કારણે પૃથ્વીની સપાટીની નજીક ઉત્પન્ન થતા પ્રદૂષકો ઉપર જઈ શકતા નથી અને જમીનની નજીક એકઠા થાય છે, જેનાથી 'સીમા સ્તર (Boundary Layer)' ઘટે છે અને પ્રદૂષણનું સ્તર મોટા પ્રમાણમાં વધે છે.

દિવાળીની અસર: ચેટર્જી સમજાવે છે કે દિવાળી પછી ફટાકડા ફોડવાથી થયેલું પ્રદૂષણ શિયાળાની આ સ્થિર હવામાન પ્રવૃત્તિઓમાં ઉમેરાઈને દિલ્હી અને કોલકાતા જેવા શહેરોમાં ગંભીર પ્રદૂષણના કિસ્સાઓ સર્જી શકે છે.

આરોગ્ય પર ખતરો: તીવ્ર શિયાળાની ઋતુ અને પ્રદૂષણના ઊંચા સ્તરોનો અર્થ છે ગંભીર આરોગ્ય જોખમો.

મૃત્યુ આંક: ધ લેન્સેટ રિપોર્ટ મુજબ, ૨૦૨૨માં ભારતમાં માત્ર PM2.5 પ્રદૂષકના સંપર્કમાં આવવાથી ૧.૭ મિલિયનથી વધુ મૃત્યુ થયા હતા.

રોગોમાં વધારો: ડૉ. પ્રિથા ભટ્ટાચાર્ય (કલકત્તા યુનિવર્સિટી) અનુસાર, આ પરિસ્થિતિ ઉધરસ, તાવ, શ્વસન ચેપ, અસ્થમા અને બ્રોન્કાઇટિસ જેવી બીમારીઓમાં વધારો કરશે.

સંવેદનશીલતા: વૃદ્ધો, બાળકો અને બેઠાડુ જીવનશૈલી ધરાવતા યુવાનો પણ સંવેદનશીલ છે. વધુમાં, ગરીબ સમુદાયો ઠંડીથી બચવા માટે પ્લાસ્ટિક અને કચરો બાળે છે, જે તેમના ફેફસાંને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે.

નિષ્ણાતો સરકારી અને NGO સંસ્થાઓને આશ્રયસ્થાનો અને મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી પાડવા માટે સાથે મળીને કામ કરવા વિનંતી કરે છે, જેથી સંવેદનશીલ વસ્તીનું રક્ષણ કરી શકાય.